Αυτή η ιστοσελίδα λειτουγεί καλύτερα έαν χρησιμοποιείτε ένα σύγχρονο περιηγητή με ενεργοποιημένη την τεχνολογία Javascript.

READING - Τα παιχνίδια που παίζουν οι άνθρωποι

tezo

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

Ο Berne, συνδέει τις εσωτερικές εμπειρίες των ανθρώπων με τις διαπροσωπικές συμπεριφορές τους, το ψυχολογικό με το κοινωνικό, στο παρόν αλλά και μέσα στον χρόνο. Στα παιχνίδια που περιέγραψε έδωσε ονόματα απροσδόκητα και συχνά φαιδρά, τα οποία μας ωθούν να κοιτάξουμε ξανά, να δούμε τα πράγματα λίγο διαφορετικά και με ήπια χιουμοριστική διάθεση να αναγνωρίσουμε τον εαυτό μας.

Ο Berne βασίστηκε σε ενορατικές παρατηρήσεις και διαισθητικές εντυπώσεις, τις οποίες παρουσίασε με τη μορφή πρακτικών γενικεύσεων και χρήσιμων διδακτικών διαγραμμάτων. Εξέθεσε έτσι τις ιδέες του σε σχέση με την επιστήμη της εποχής του. Σήμερα, ωστόσο, μπορούμε να τις κατανοήσουμε συσχετίζοντάς τες με τις επιστήμες της δικής μας εποχής. Ας παραθέσουμε μερικά παραδείγματα:

ΧΑΪΔΕΜΑ
Ο Berne όρισε τα χάδια (strokes) ως την αναγνώριση που προσφέρουμε ο ένας στον άλλο, η οποία είναι απαραίτητη για τη φυσική και ψυχική υγεία μας. Σήμερα, η μητρική στέρηση, η προσκόλληση του βρέφους και ο ρόλος της σωματικής επαφής στη φυσική ευεξία αποτελούν πιθανότατα τις περιοχές της ψυχικής υγείας που έχουν ερευνηθεί διεξοδικότερα. Η έρευνα έχει δείξει, λόγου χάρη, ότι τα πολύ μικρά παιδιά χρειάζονται τα χάδια για να παραμείνουν ζωντανά, αν και αυτά καθαυτά τα αγγίγματα γίνονται λιγότερο απαραίτητα, καθώς μαθαίνουμε να ανταλλάσσουμε λεκτικά και μη λεκτικά «χάδια».

ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΓΩ
Ο Berne περιέγραψε τις καταστάσεις του Εγώ (ego states) ως συνεκτικά σύνολα τρόπου σκέψης, συναισθήματος και συμπεριφοράς. Σήμερα μπορούμε επίσης να συλλάβουμε αυτές τις καταστάσεις του Εγώ ως εκδηλώσεις συγκεκριμένων νευρωνικών δικτύων του εγκεφάλου. Μπορούμε, μάλιστα, να οπτικοποιήσουμε τα νευρωνικά δίκτυα, χάρη στην πρόοδο της νευροαπεικόνισης.

Ο Berne ονόμασε τα νευρωνικά δίκτυα που αναπτύσσονται κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής ως Παιδικές καταστάσεις του Εγώ. Όταν ενεργοποιούμε κάποια από αυτές, συμπεριφερόμαστε σαν το παιδί που ήμασταν κάποτε. Αντίστοιχα, ονόμασε Γονέα τα δίκτυα που αντιπροσωπεύουν την εσωτερίκευση των ανθρώπων που μας μεγάλωσαν, όπως εμείς τους βιώσαμε. Όταν λειτουργούμε στην κατάσταση του Γονέα, σκεφτόμαστε, νιώθουμε και συμπεριφερόμαστε σαν έναν από τους γονείς μας ή σαν κάποιον που τους υποκαθιστούσε.

Οι καταστάσεις του Εγώ που αντιμετωπίζουν την παρούσα χωροχρονική κατάσταση κατά τρόπο μη συναισθηματικό καλούνται Ενήλικας. Όταν είμαστε στην Ενήλικη κατάσταση του Εγώ, αξιολογούμε αντικειμενικά την πραγματικότητα και λαμβάνουμε αποφάσεις βασισμένες σε γεγονότα, φροντίζοντας ώστε να μη νοθεύσουν τη διαδικασία συναισθήματα ή ιδέες του Παιδιού ή του Γονέα.

Θα πρέπει να επισημάνουμε ότι οι καταστάσεις του Εγώ είναι πραγματικές και παρατηρήσιμες, όχι υποθετικές όπως το Εγώ, το Εκείνο και το Υπερεγώ της ψυχανάλυσης. Θα πρέπει επίσης να σημειώσουμε ότι όλοι έχουμε τρεις καταστάσεις του Εγώ και ενεργοποιούμε όποια αρμόζει στην εκάστοτε στιγμή και περίσταση. Αυτό σημαίνει πως ο Ενήλικας, ως κατάσταση του Εγώ ή ομάδα καταστάσεων του Εγώ, δεν είναι ταυτόσημος με έναν ενήλικο άνθρωπο.

Εφόσον αναγνωρίσουμε μια κατάσταση του Εγώ, είναι ευκολότερο να την αναγνωρίσουμε ξανά και η εν λόγω ιδέα μάς παρέχει έναν τρόπο για να περιγράφουμε συναλλαγές μεταξύ καταστάσεων του Εγώ εντός του ίδιου ατόμου ή μεταξύ διαφορετικών ανθρώπων.

Κάθε συναλλαγή έχει δύο μέρη: ένα ερέθισμα και μια αντίδραση. Οι επιμέρους συναλλαγές επίσης αποτελούν συνήθως μέρος μιας διαδοχής. Η ανάλυση μιας τέτοιας διαδοχής μάς δίνει τη δυνατότητα να εξετάσουμε περιπτώσεις επικοινωνίας επιτυχημένης και μη, καθώς και να διερευνήσουμε πιο λεπτομερώς πώς κερδίζουν «χάδια» οι άνθρωποι, πώς περνούν τον χρόνο τους και πώς σχετίζονται μεταξύ τους. Όπως αναφέρεται παρακάτω, τα παιχνίδια συνιστούν πολύ συγκεκριμένους τρόπους σχέσης και αλληλεπίδρασης μεταξύ των ανθρώπων.

tezo

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ - ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΚΑΤΑ ΤΟΝ BERNE

Στο βιβλίο Παιχνίδια που παίζουν οι άνθρωποι ο Berne ορίζει το παιχνίδι ως μια σχετικά στερεότυπη και προβλέψιμη σειρά συναλλαγών οι οποίες είναι αληθοφανείς αλλά στην πραγματικότητα υποκρύπτουν κίνητρα και οδηγούν σε μια πολύ συγκεκριμένη, προβλέψιμη έκβαση. Πρόκειται για επαναλαμβανόμενες δυσλειτουργικές μεθόδους απόκτησης χαδιών και οι συμμετέχοντες δεν συνειδητοποιούν πλήρως τα δύο επίπεδα –φανερό και κρυφό– των συναλλαγών. Ο Berne σε καμία περίπτωση δεν εννοούσε ότι το άτομο συνειδητά χειραγωγεί ή σκόπιμα προκαλεί σύγχυση σε άλλους, όπως υπονοείται στη σημερινή κοινή έκφραση της καθομιλουμένης «Παίζει παιχνίδια με το μυαλό των άλλων» ή στα πολεμικά παιχνίδια μεταξύ συζύγων στο θεατρικό έργο του Albee «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ;».

Ο Berne προέβλεπε ότι η ανάλυση παιχνιδιών θα βελτιωνόταν με τη συσσώρευση περαιτέρω γνώσης, ωστόσο εξέθεσε τις παραμέτρους της θεωρητικής ανάλυσης παιχνιδιών: θέση, σκοπός, ρόλοι, συναλλαγές, υπόδειγμα, κινήσεις, έξι είδη οφελών και απολαβή. Σκιαγράφησε, επίσης, διάφορα συστήματα ταξινόμησης. Αργότερα (1972) προχώρησε στη διατύπωση μιας βασικής φόρμουλας για την περιγραφή τους. Εάν μια σειρά συναλλαγών απέκλινε από τη φόρμουλα, δεν τη θεωρούσε παιχνίδι. Η φόρμουλα ενός παιχνιδιού είναι η εξής:

Α + Π = Αν → X → Απ
Απάτη Παγίδα Αντίδραση Μεταβολή Απολαβή

Η «απάτη» (con) είναι η πρώτη κίνηση/πρόσκληση την οποία κάνει αυτός που ξεκινά το παιχνίδι, το Άτομο Α. Η «παγίδα» (gimmick) είναι η αδυναμία του Ατόμου Β η οποία το ωθεί να αντιδράσει στην «απάτη». Το Χ συμβολίζει μια αλλαγή μεταξύ καταστάσεων του Εγώ που παρατηρείται στο Άτομο Α. Η «απολαβή» (payoff) του παιχνιδιού είναι ένα απρόσμενο συναίσθημα. Για να γίνει πιο σαφές, ας δούμε το παράδειγμα του Τζόνι, ενός παιδιού που είπε ψέματα:

Ενώ οι γονείς του Τζόνι έπιναν καφέ με τους φίλους τους στην κουζίνα, ο πεντάχρονος Τζόνι μπαινόβγαινε τρέχοντας, σέρνοντας όλο χαρά πίσω του το αγαπημένο του φορτηγάκι. Ξαφνικά ακούστηκε κάτι να σπάει στο σαλόνι. Η μητέρα του Τζόνι πήγε εκεί και είδε ότι είχε πέσει ένα γυάλινο βάζο από το τραπεζάκι και είχε γίνει κομμάτια.

«Ποιος το έκανε αυτό;» ρώτησε.
«Το σκυλάκι» απάντησε ο Τζόνι.

Ο λαιμός της μητέρας έγινε κατακόκκινος. Είχε βγάλει η ίδια έξω τον σκύλο πέντε λεπτά νωρίτερα. Πλησίασε τον Τζόνι και τον χτύπησε λέγοντάς του «Δεν ανέχομαι ένα παιδί που λέει ψέματα!».
Ήταν φανερό ποιος είχε σπάσει το βάζο. Επομένως, η ερώτηση της μητέρας του Τζόνι για το ποιος είχε σπάσει το βάζο μόνο φαινομενικά εξέφραζε την Ενήλικη κατάστασή της που ζητούσε πληροφορίες. Σε ψυχολογικό επίπεδο, η ερώτηση ήταν μια πρόκληση προς τον Τζόνι να πει ψέματα – και ο Τζόνι ανταποκρίθηκε. Καθώς κοκκίνιζε ο λαιμός της, η μητέρα άλλαζε κατάσταση του Εγώ, από τον Ενήλικα στον Γονέα. Η Απολαβή της ήταν ένα ξαφνικό, απρόσμενο συναίσθημα δικαιολογημένου θυμού.

Θα λέγαμε ότι η μητέρα έπαιξε το παιχνίδι «Τώρα Σ’ Έπιασα, Παλιάνθρωπε» (ΤΣΕΠ). Θα πρέπει να σημειώσουμε, ωστόσο, ότι η μητέρα δεν είχε εξαρχής συνειδητό σκοπό να «πιάσει» τον γιο της να διαπράττει σφάλμα και να τον χτυπήσει. Αντιθέτως, ταράχτηκε αρκετά από την κατάληξη. Ο Τζόνι από την πλευρά του έπαιξε το «Κλότσα Με». Αν είχε πει «Εγώ το έκανα», δεν θα είχε γίνει κανένα παιχνίδι.

tezo

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ - Η ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΜΕΤΑ ΤΟΝ BERNE

Έναν εξαιρετικά σαφή τρόπο ανάλυσης παιχνιδιών παρουσίασαν οι Bob και Mary Goulding στα τέλη της δεκαετίας του 1970. Κατ’ αυτούς ένα παιχνίδι συνίσταται στην ακόλουθη διαδοχή συναλλαγών:

Το Άτομο Α μεταδίδει ένα φαινομενικό μήνυμα και ταυτόχρονα ένα κρυφό μήνυμα.
Το Άτομο Β ανταποκρίνεται στο κρυφό μήνυμα.
Τότε το Άτομο Α αλλάζει από μια κατάσταση του Εγώ σε άλλη και έχει ένα απρόσμενο αρνητικό συναίσθημα.

Στην υποθετική ιστορία του Τζόνι και της μητέρας του μπορούμε να αναλύσουμε το παιχνίδι ως εξής:

Μητέρα (Άτομο Α): Φαινομενική συναλλαγή – «Ποιος το έκανε αυτό;». Στο κοινωνικό επίπεδο, πρόκειται απλώς για ερώτηση με σκοπό την αναζήτηση πληροφοριών. Στο ψυχολογικό επίπεδο, παρακινεί τον Τζόνι να πει ψέματα.

Τζόνι (Άτομο Β): «Το σκυλάκι». Ο Τζόνι ανταποκρίνεται στην κρυφή συναλλαγή.

Μητέρα (Άτομο Α): Ο λαιμός της μητέρας κοκκινίζει κατά τη μεταβολή κατάστασης του Εγώ και η μητέρα καταλήγει με ένα απρόσμενο αρνητικό συναίσθημα.

Τα παιχνίδια, όπως παρατήρησε το ζεύγος Goulding, αντλούν εύστοχα την ονομασία τους από το συναίσθημα που νιώθει ή το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει το άτομο που ξεκίνησε το παιχνίδι.

Η μητέρα ξεκίνησε τη διαδοχή συναλλαγών και την τελείωσε νιώθοντας εύλογο θυμό για την ανακάλυψη ενός παραβάτη, γι’ αυτό ονομάζουμε το παιχνίδι «Τώρα Σ’ Έπιασα, Παλιάνθρωπε». Από την άλλη, ο Τζόνι έπαιξε το «Κλότσα Με», ένα παιχνίδι στο τέλος του οποίου ένιωθε σαν να δέχτηκε κλοτσιά.

tezo

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ - Η ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΔΡΑΜΑΤΙΚΟΥ ΤΡΙΓΩΝΟΥ

Στα τέλη της δεκαετίας του 1960, ο Steve Karpman, επεκτείνοντας το έργο του Berne σχετικά με τους ρόλους σε ένα παιχνίδι, επισήμανε ότι δεν υφίσταται δράμα χωρίς θύμα. Επιπλέον, για να είναι θύμα κάποιος, χρειάζεται είτε έναν σωτήρα είτε έναν διώκτη. Προκειμένου να έχει συνέχεια το δράμα, οι άνθρωποι εναλλάσσονται στους ρόλους στη μεταξύ τους σχέση ή εντάσσουν σε αυτή ένα τρίτο πρόσωπο, σχηματίζοντας ένα δραματικό τρίγωνο αλληλεπίδρασης.

Στα παιχνίδια, όλοι οι συμμετέχοντες εναλλάσσονται στους τρεις αυτούς ρόλους. Είναι δυνατόν κάποιος που έπαιζε έναν ρόλο να διαπιστώσει ξαφνικά με έκπληξη ότι παίζει κάποιον άλλον. Στο παραπάνω παράδειγμα, η μητέρα ξεκίνησε ως πιθανός βοηθός, πέρασε σε ρόλο θύματος και κατέληξε διώκτης του Τζόνι. Ο Τζόνι μετατράπηκε από διώκτης (για τη μητέρα) σε θύμα.

Στα μέσα της δεκαετίας του 1970, η Schiff και οι υποστηρικτές της παρατήρησαν ότι, κατά την εξέλιξη ενός παιχνιδιού, κάθε συμμετέχων δεν χρησιμοποιεί όλες τις καταστάσεις του Εγώ του. Για παράδειγμα, στο παιχνίδι ΤΣΕΠ, το ένα άτομο ενεργοποιεί τον Γονέα και τον Ενήλικα, ενώ το άλλο άτομο ενεργοποιεί το Παιδί. Είναι σαν να συναπαρτίζουν ένα πλήρες άτομο.

Στο παράδειγμα του Τζόνι και της μητέρας του, η μητέρα λειτούργησε στην Ενήλικη και τη Γονική κατάσταση του Εγώ και ο Τζόνι στην Παιδική. Αν το παιχνίδι επαναληφθεί αρκετές φορές, ο Τζόνι κινδυνεύει μεγαλώνοντας να μην αναπτύξει την ικανότητα να νιώθει έσωθεν επιτίμηση και ενοχή, αλλά να τον απασχολεί μόνο η έξωθεν ταπείνωση και το πώς θα ευχαριστήσει, διαψεύσει ή εξαπατήσει τα άτομα σε θέση ή ρόλο εξουσίας. Θα είναι ανίκανος, δηλαδή, να χρησιμοποιεί επαρκώς τους δικούς του Ενήλικα και Γονέα.

Το άτομο που ξεκινά ένα παιχνίδι το κάνει με κάποια «έκπτωση» ως προς την ακριβή και πλήρη εκτίμηση της τρέχουσας πραγματικότητας. Οι εν λόγω «εκπτώσεις» λαμβάνουν τέσσερις διαφορετικές μορφές: (1) αγνόηση της ύπαρξης ενός προβλήματος, (2) υποτίμηση της σπουδαιότητας του προβλήματος, (3) παράβλεψη του γεγονότος ότι το πρόβλημα μπορεί να λυθεί από το άτομο και (4) παράβλεψη του γεγονότος ότι το πρόβλημα είναι επιλύσιμο από οποιονδήποτε.

Η μητέρα του Τζόνι δεν έδωσε τη δέουσα αξία στο γεγονός ότι ο σκύλος ήταν εκτός σπιτιού και ο Τζόνι, που νωρίτερα ήταν σε διαρκή κίνηση, στεκόταν δίπλα στο σπασμένο βάζο. Παρέβλεψε επίσης το γεγονός ότι δεν είχε κάνει τις απαραίτητες τροποποιήσεις στο σπίτι, ώστε να προλάβει πιθανούς κινδύνους. Μια καταλληλότερη αντίδραση θα ήταν να πει «Μην πλησιάζεις» ή «Πήγαινε να φέρεις τη σκούπα».

tezo

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ - ΤΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΣΕΝΑΡΙΟΥ

Το 1979 οι R. G. Erskine και M. J. Zalcman επέκτειναν την ιδέα του Berne ότι η απολαβή ενός παιχνιδιού ενισχύει τη βασική υπαρξιακή θέση (position) του ατόμου, τη βασική στάση δηλαδή που υιοθετεί προς τον εαυτό του και τους άλλους, καθώς και τις αποφάσεις που περιλαμβάνει το σενάριό του (script). Με άλλα λόγια, τα σενάρια απαρτίζονται από επαναλαμβανόμενα παιχνίδια και τις απολαβές τους. Ωστόσο, ήδη στο παρόν προγενέστερο βιβλίο, ο Berne επισημαίνει πόσο εύκολα μπορεί να μετατραπεί το παιχνίδι του «Οφειλέτη» σε σχέδιο ζωής (life plan).

Η μητέρα του Τζόνι ίσως ένιωσε τελικά πως για άλλη μια φορά οι άνθρωποι (ή οι άντρες) δεν είναι εντάξει και της λένε ψέματα, επιβεβαιώνοντας με αυτό τον τρόπο παλαιότερες κρίσεις που είχε διαμορφώσει για τον εαυτό της, τους άλλους και το τι μπορεί να περιμένει στη ζωή. Είναι προφανές ότι μια τέτοια υπόθεση χρειάζεται προσεκτικό έλεγχο ως προς την ορθότητά της, διαφορετικά δεν είναι παρά αυθαίρετη εικασία. Η μητέρα του Τζόνι επίσης ενδέχεται να δημιουργεί καταστάσεις που επιφέρουν εκείνα τα αρνητικά συναισθήματα, τα οποία μπορεί στη συνέχεια να χρησιμοποιήσει για να ισχυροποιήσει το σενάριό της. Για παράδειγμα, ίσως να συλλέγει αρνητικά συναισθήματα που της επιτρέπουν να εκφράζει χωρίς ενοχές την απέχθειά της για τον Τζόνι και την επιθυμία της να τον ξεφορτωθεί ή θα της προσφέρουν δικαιολογίες για να ζητήσει διαζύγιο γλιτώνοντας τις ενοχές. Σε μια τέτοια περίπτωση, τα εν λόγω συναισθήματα αποκαλούνται συναισθηματική «κομπίνα» (racket). Η μητέρα χρησιμοποιεί τη δυσφορία της σαν κουπόνι συλλογής πόντων το οποίο θα ανταλλάξει αργότερα με ένα «δώρο».

Πρόσφατες μαγνητοσκοπήσεις βρεφών και νηπίων με τις μητέρες τους καταδεικνύουν, πιστεύω, ότι κάποια παιχνίδια παίζονται ακόμα και κατά το πρώτο έτος της ζωής. Αυτά θεωρείται ότι καταγράφονται ως στερεότυπες συμπεριφορές στην άδηλη μνήμη, πολύ πριν το παιδί κατακτήσει τον λόγο. Όπως σημείωσε ο Berne, διδάσκουμε τα παιδιά μας να παίζουν συγκεκριμένα παιχνίδια. Πράγματι, η ακολουθία που περιγράψαμε εδώ μεταξύ του πεντάχρονου Τζόνι και της μητέρας του θα μπορούσε να είναι η τελευταία μιας μακράς σειράς πανομοιότυπων συναλλαγών κατά τις οποίες ο Τζόνι μαθαίνει να παίζει το παιχνίδι «Κλότσα Με».

Το 1977 η Fanita English επισήμανε ότι τα παιχνίδια προκύπτουν όταν οι άνθρωποι δεν μπορούν να κάνουν ένα άτομο με σάρκα και οστά να τους χαϊδέψει με τον τρόπο που είχαν συνηθίσει να τους χαϊδεύουν κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής τους, όταν εξέφραζαν συναισθήματα τα οποία κάλυπταν τα απαγορευμένα πραγματικά συναισθήματά τους («διάπραξη κομπίνας», racketeering). Αντιδρούν τότε ενεργοποιώντας μια άλλη κατάσταση του Εγώ. Η ίδια κατέληξε ότι στην πραγματικότητα υπάρχουν μόνο τρία μείζονα μοτίβα: το ΤΣΕΠ, στο οποίο ένα άτομο περνάει από την κατάσταση του ανήμπορου ή ανυπάκουου Παιδιού στην κατάσταση του Γονέα· το «Κλότσα Με», στο οποίο ένα άτομο μετατρέπεται από καταπιεστικός ή υποστηρικτικός Γονέας σε Παιδί· και, τέλος, ο «Σαματάς», όπου οι δύο συμπαίκτες αλλάζουν ταυτόχρονα κατάσταση του Εγώ και αποχωρούν. Η English παρατήρησε επίσης πως οι άνθρωποι παίζουν ενίοτε παιχνίδια τα οποία επιβεβαιώνουν δύο διαφορετικές υπαρξιακές θέσεις τους. Για παράδειγμα, κάποιος –όπως η μητέρα του Τζόνι– παίζει το ΤΣΕΠ, το οποίο ενισχύει τη θέση «Εγώ είμαι εντάξει, εσύ δεν είσαι» και μετά, υπό συνθήκες στρες, το γυρίζει στο «Κλότσα Με», το οποίο ενισχύει την υπαρξιακή θέση «Εγώ δεν είμαι εντάξει, εσύ είσαι». Σήμερα θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε κάτι τέτοιο παράδειγμα ενίσχυσης δύο διαφορετικών συνόλων βασικών αρχών οργάνωσης (organizing principles) στη μνήμη του ατόμου: ενός στην έκδηλη (explicit) μνήμη («Εγώ είμαι εντάξει, εσύ δεν είσαι») και ενός βαθύτερου, στην άδηλη (implicit) μνήμη («Εγώ δεν είμαι εντάξει, εσύ είσαι»). Σχετικές είναι οι ψυχολογικές «μπλούζες» για τις οποίες συνήθιζε να μιλά ο Berne μετά την έκδοση του βιβλίου Παιχνίδια που παίζουν οι άνθρωποι: Λόγου χάρη, βλέπεις ένα άτομο με μια ψυχολογική «μπλούζα» που γράφει από μπροστά «Σε παρακαλώ, αγάπησέ με», αλλά, όταν γυρίσει, διαβάζεις στην πλάτη «Όχι εσύ, βλάκα».

Ο C. Steiner τονίζει ότι τα παιχνίδια αποτελούν τακτικές εξαναγκασμού για την εξασφάλιση χαδιών, τα οποία είναι απαραίτητα για την ψυχολογική επιβίωση των ενηλίκων αλλά είναι συνήθως δυσεύρετα παντού, εξαιτίας των ανασταλτικών κοινωνικών και εσωτερικών κανόνων, που δεν αφήνουν τους ανθρώπους να τα ανταλλάσσουν απρόσκοπτα και πλουσιοπάροχα.

tezo

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ - ΤΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΩΝ ΟΜΑΔΩΝ

Πρόσφατα η Charlotte Sills επισήμανε πως, όταν οι άνθρωποι παίζουν επανειλημμένα το ίδιο παιχνίδι σε μια ομάδα, ενδέχεται να εκφράζουν ένα βασικό ανθρώπινο δίλημμα το οποίο η ομάδα δεν έχει αντιμετωπίσει ευθέως. Με άλλα λόγια, πέρα από τα όποια προσωπικά ζητήματα, ένα άτομο που παίζει το ΤΣΕΠ ή το «Κουσούρι» ίσως να αναδεικνύει το γεγονός ότι η ομάδα αποφεύγει, χωρίς να το αναγνωρίζει ανοιχτά, να αντιμετωπίσει το καθολικό ανθρώπινο ζήτημα της εμπιστοσύνης.

tezo

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ - Η ΣΥΝΑΛΛΑΚΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΣΤΟ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ

Σήμερα η συναλλακτική ανάλυση, συμπεριλαμβανομένης της ανάλυσης παιχνιδιών, αξιοποιείται σε πολλά διαφορετικά πεδία: στην ατομική και ομαδική ψυχοθεραπεία, καθώς και στη θεραπεία ζεύγους, στη συμβουλευτική, την εκπαίδευση και την οργανωτική ανάπτυξη. Οι σύγχρονες εξελίξεις στις νευροεπιστήμες φαίνεται να στηρίζουν τις βασικές έννοιες της συναλλακτικής ανάλυσης. Οι ενδείξεις είναι ισχυρότερες για τις έννοιες των χαδιών και των καταστάσεων του Εγώ – αυτές αποτελούν, εξάλλου, τα θεμέλια της προσέγγισης. Οι έρευνες που εξετάζουν τα αποτελέσματα της θεραπείας και την ικανοποίηση των ασθενών έχουν δείξει ότι είναι εξαιρετικά αποτελεσματική προσέγγιση. Θα πρέπει εδώ να κάνουμε λόγο για δύο σύγχρονες κινητήριες δυνάμεις στον χώρο της ψυχικής υγείας οι οποίες έχουν άμεση σχέση με τη σημασία της συναλλακτικής ανάλυσης στον 21ο αιώνα: τη θετική ψυχολογία και τη νοητικοποίηση (mentalization).

Πρόσφατα εκδηλώθηκε ένα ανανεωμένο ενδιαφέρον για τον ρόλο φαινομένων όπως η ευγνωμοσύνη, η ελπίδα, η αισιοδοξία, η ροή (flow), η αυτοσυγκέντρωση (mindfulness) και η οικειότητα για μια επιτυχημένη ζωή και για επιτυχημένα γηρατειά. Οι ιδέες όπως αυτές ήταν σημαντικές για το κίνημα της ανθρωπιστικής ψυχολογίας της δεκαετίας του 1960, αλλά οι υπέρμαχοί του ενδιαφέρονταν ελάχιστα για την έρευνα. Σήμερα η σχετική έρευνα διεξάγεται και η ζωή καλογριών, φοιτητών και άλλων γίνεται αντικείμενο εντατικής εξέτασης με αναδρομικές και προοπτικές μελέτες.

Ωστόσο, η θετική ψυχολογία –όπως ονομάζεται σήμερα το εν λόγω κίνημα– αποτελούσε πάντα σημαντικό στοιχείο της συναλλακτικής ανάλυσης, λόγω της έμφασης που έδινε ο Berne στο να εξασφαλίζει χάδια το άτομο για αυτό που είναι και αυτό που κάνει με τρόπους θεμιτούς· της έμφασης στην υπαρξιακή θέση «είμαι εντάξει, είσαι εντάξει» και στην αυτονομία, όπως εκδηλώνεται με την άμεση αντίληψη, τον αυθορμητισμό και την οικειότητα· καθώς και της έμφασης που έδινε στο να βοηθηθούν τα άτομα να απελευθερωθούν από τα παιχνίδια και τα καταστροφικά σενάρια.

Οι επαγγελματίες της ψυχικής υγείας έχουν αρχίσει επίσης να εκτιμούν επαρκέστερα τη σπουδαιότητα του να αντιλαμβάνεται κανείς τον εαυτό του και τους άλλους ως ωθούμενους από εσωτερικές καταστάσεις, σκέψεις και συναισθήματα. Διάφορες ονομασίες έχουν δοθεί σε αυτή την ικανότητα: ψυχολογική επίγνωση (mindedness), νοητικοποίηση (mentalizing) και συναισθηματική νοημοσύνη. Αποτελεί βάση της ενσυναίσθησης και της κοινωνικής δεξιότητας και φαίνεται να είναι μια σημαντική διάσταση της ψυχολογικής ανθεκτικότητας (resilience), της ικανότητας του ατόμου να αντιμετωπίζει στρεσογόνους παράγοντες.

Ο Berne περιέγραψε τις παρατηρήσιμες αλληλεπιδράσεις μεταξύ των ανθρώπων με απλή, ελκυστική, ακόμα και δημώδη γλώσσα και με αυτό τον τρόπο έδωσε τη δυνατότητα στους ανθρώπους να συνειδητοποιήσουν ότι μπορούν να κατανοήσουν τη συμπεριφορά τους και, το σημαντικότερο, ότι μπορούν να την αλλάξουν. Πρόσφερε ένα πλαίσιο για την ψυχολογική επίγνωση. Αυτό εννοούσε ο Heinz Lehman όταν μου είπε ότι ο Berne είχε προσφέρει στην ψυχιατρική τον «τροχό». Αυτός ήταν και είναι ο λόγος για τον οποίο η εν λόγω προσέγγιση είναι τόσο προσφιλής.

Πολλές ιδέες που πρωτοεμφανίστηκαν στο βιβλίο Παιχνίδια που παίζουν οι άνθρωποι είναι τόσο ευρέως αποδεκτές σήμερα, ώστε ξεχνάμε την προέλευσή τους. Από την άλλη, οι συναλλακτικοί αναλυτές έχουν ενσωματώσει ιδέες και τεχνικές από άλλες προσεγγίσεις και έχουν συνεχίσει να τροποποιούν και να επεκτείνουν τις αρχικές ιδέες του Berne. Κάνοντάς το, ενεργούν σύμφωνα με το πνεύμα του γνωστού ευφυολογήματος του Berne «Δεν κάνω ομαδική θεραπεία, θεραπεύω ανθρώπους».

Το παρόν βιβλίο είναι από εκείνα που μπορεί κανείς να διαβάσει ξανά και ξανά. Ξαναδιαβάζοντάς το ο ίδιος, εντυπωσιάστηκα για μια ακόμα φορά από την ανθεκτική στον χρόνο ευστοχία και χρησιμότητα πολλών από τις διαισθητικές εικασίες που διατύπωσε ο Berne, την οξυδέρκεια των κλινικών του παρατηρήσεων, καθώς και το πόσα του οφείλουμε ακόμη.

Έτσι λοιπόν σε καλωσορίζω, αναγνώστη, σε τούτο το έργο που φέρει τον σπόρο στοχασμού και αλλαγής.

tezo

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Το παρόν βιβλίο γράφτηκε πρωτίστως ως συνέχεια του βιβλίου μου Transactional Analysis in Psychotherapy1, αλλά σχεδιάστηκε έτσι, ώστε να μπορεί να διαβαστεί και να κατανοηθεί αυτοτελώς. Στο Μέρος Ι συνοψίζεται η θεωρία που απαιτείται για την ανάλυση και σαφή κατανόηση των παιχνιδιών. Το Μέρος ΙΙ περιλαμβάνει τις περιγραφές των παιχνιδιών. Το Μέρος ΙΙΙ περιέχει νέο κλινικό και θεωρητικό υλικό το οποίο, σε συνδυασμό με το προϋπάρχον, θα βοηθήσει τους αναγνώστες να κατανοήσουν σε κάποιο βαθμό τι σημαίνει η απαλλαγμένη από παιχνίδια ύπαρξη. Όσοι επιθυμούν να εντρυφήσουν στο υπόβαθρο της ανάλυσης παιχνιδιών παραπέμπονται στο προηγούμενο έργο. Ο αναγνώστης που έχει ήδη μελετήσει το προηγούμενο βιβλίο θα παρατηρήσει ότι, εκτός από τις θεωρητικές εξελίξεις, έχουν σημειωθεί ορισμένες ελάσσονες αλλαγές στην ορολογία και την οπτική, οι οποίες στηρίζονται σε περαιτέρω σκέψη και μελέτη, καθώς και σε νέο κλινικό υλικό.

Η ανάγκη για το παρόν βιβλίο αναδείχτηκε από εκπαιδευόμενους και ακροατές διαλέξεων οι οποίοι εκδήλωσαν ενδιαφέρον για έναν κατάλογο των παιχνιδιών ή για περαιτέρω ανάλυση των παιχνιδιών που αναφέρθηκαν συνοπτικά ως παραδείγματα στο πλαίσιο μιας γενικής παρουσίασης των αρχών της Συναλλακτικής Ανάλυσης. Ευχαριστίες οφείλονται γενικά στους εν λόγω εκπαιδευόμενους και ακροατές, και ιδιαίτερα στους πολλούς ασθενείς που έφεραν στο φως, διέκριναν ή ονομάτισαν νέα παιχνίδια. Ειδικότερα, ευχαριστώ τη δεσποινίδα Barbara Rosenfeld για τις πολλές ιδέες της σχετικά με την τέχνη και τη σημασία της ακρόασης, καθώς και τον κ. Melvin Boyce, τον κ. Joseph Concannon, τον δρα Franklin Ernst, τον δρα Kenneth Everts, τον δρα Gordon Gritter, την κα Frances Matson και τον δρα Ray Poindexter, μεταξύ άλλων, για την ανεξάρτητη ανακάλυψη ή επιβεβαίωση της σημασίας πολλών παιχνιδιών.

Στον κ. Claude Steiner, πρώην Διευθυντή Έρευνας των Σεμιναρίων Κοινωνικής Ψυχιατρικής του Σαν Φρανσίσκο και σήμερα στο Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν, αξίζει ιδιαίτερη μνεία για δύο λόγους. Είναι αυτός που διεξήγαγε τα πρώτα πειράματα τα οποία αφενός επιβεβαίωσαν πολλά από τα θεωρητικά σημεία που θα αναπτυχθούν στο παρόν βιβλίο και αφετέρου συνέβαλαν σημαντικά στην αποσαφήνιση της αυτονομίας και της οικειότητας. Ευχαριστίες οφείλονται επίσης στη δεσποινίδα Viola Litt, Γραμματέα-Ταμία των Σεμιναρίων, και στην κα Mary N. Williams, προσωπική γραμματέα μου, για την αδιάκοπη βοήθειά τους, καθώς και στην Anne Garrett για τη συνδρομή της στον έλεγχο του τυπογραφικού δοκιμίου.

tezo

ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΑΣΑΦΗΣΕΙΣ

Για λόγους συντομίας τα παιχνίδια περιγράφονται κυρίως από την αντρική οπτική, εκτός και αν είναι σαφώς γυναικεία. Ως εκ τούτου, ο βασικός παίκτης συνήθως αναφέρεται σε αρσενικό γένος, χωρίς προκατάληψη εντούτοις, αφού η ίδια κατάσταση –εκτός και αν αναφέρεται κάτι διαφορετικό– θα μπορούσε απλούστατα να περιγραφεί με βασικό παίκτη θηλυκού γένους, τηρουμένων των αναλογιών. Όταν ο ρόλος της γυναίκας διαφέρει σημαντικά από εκείνον του άντρα, αναφέρεται χωριστά. Παρομοίως, ο θεραπευτής αναφέρεται χωρίς προκατάληψη σε αρσενικό γένος. Το λεξιλόγιο και η οπτική προσανατολίζονται πρωτίστως στον κλινικό επιστήμονα, ωστόσο είναι πιθανό να βρουν το βιβλίο ενδιαφέρον ή χρήσιμο μέλη άλλων επαγγελματικών κλάδων.

Σαφής διάκριση θα πρέπει να γίνει μεταξύ της συναλλακτικής ανάλυσης παιχνιδιών και της αναπτυσσόμενης αδελφής επιστήμης της μαθηματικής ανάλυσης παιγνίων, μολονότι υπάρχουν ελάχιστοι όροι που χρησιμοποιούνται στο παρόν κείμενο, όπως η «απολαβή» (payoff), οι οποίοι είναι πλέον αναγνωρισμένα μαθηματικοί. Για μια λεπτομερή επισκόπηση της μαθηματικής θεωρίας παιγνίων, ο αναγνώστης παραπέμπεται στο έργο των R. D. Luce και H. Raiffa Games & Decisions.

tezo

ΔΙΑΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

Η θεωρία της διαπροσωπικής επικοινωνίας (social intercourse), η οποία σκιαγραφήθηκε σε κάποια έκταση στο Transactional Analysis1, έχει συνοπτικά ως εξής:

Ο Spitz διαπίστωσε2 ότι τα βρέφη τα οποία για μακρά χρονική περίοδο στερούνται το άγγιγμα είναι επιρρεπή σε σταδιακό, μη αναστρέψιμο μαρασμό και πιθανόν να υποκύψουν τελικά σε μια παρεμπίπτουσα νόσο. Ουσιαστικά αυτό σημαίνει πως η συναισθηματική στέρηση, όπως την εννοεί ο Spitz, μπορεί να οδηγήσει στον θάνατο. Από αυτές τις παρατηρήσεις ανακύπτει η ιδέα της αισθητηριακής πείνας (stimulus-hunger) και υποδεικνύεται ότι τα ερεθίσματα που προτιμώνται περισσότερο είναι εκείνα που παρέχει η στενή φυσική επαφή, συμπέρασμα υπέρ του οποίου συνηγορεί η καθημερινή εμπειρία.

Ένα συγγενές φαινόμενο παρατηρείται σε ενηλίκους οι οποίοι υφίστανται αισθητηριακή στέρηση. Πειραματικά, η στέρηση αυτού του είδους έχει ως πιθανή συνέπεια μια παροδική ψύχωση ή, τουλάχιστον, προσωρινές διανοητικές διαταραχές. Κατά το παρελθόν παρόμοιες επιδράσεις της κοινωνικής και αισθητηριακής στέρησης παρατηρήθηκαν σε άτομα καταδικασμένα σε μακροχρόνιο εγκλεισμό, σε συνθήκες απομόνωσης. Για την ακρίβεια, η απομόνωση συνιστά μια από τις πιο τρομακτικές τιμωρίες ακόμα και για κρατούμενους που δεν τους συγκινεί η φυσική κτηνωδία3, 4 και αποτελεί σήμερα διαβόητη διαδικασία για την επιβολή πολιτικής συμμόρφωσης. (Αντιστρόφως, μεταξύ των γνωστών όπλων ενάντια στην πολιτική συμμόρφωση το ισχυρότερο είναι η κοινωνική οργάνωση.5)

Από βιολογικής πλευράς, είναι πιθανό ότι η συναισθηματική και αισθητηριακή στέρηση τείνει να επιφέρει ή να ευνοεί οργανικές μεταβολές. Όταν το σύστημα εγρήγορσης του δικτυωτού σχηματισμού (reticular activating system)6 στο εγκεφαλικό στέλεχος δεν διεγείρεται επαρκώς, ενδέχεται να επέλθουν εκφυλιστικές μεταβολές στους νευρώνες, τουλάχιστον έμμεσα. Μπορεί να πρόκειται για δευτερογενή επίπτωση λόγω αθρεψίας, αλλά αυτή καθαυτήν η αθρεψία ενδέχεται να είναι αποτέλεσμα απάθειας, όπως στα βρέφη που υποφέρουν από μαρασμό (marasmus). Επομένως, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι υπάρχει μια βιολογική αλυσίδα η οποία οδηγεί από τη συναισθηματική και αισθητηριακή στέρηση, μέσω της απάθειας, σε εκφυλιστικές αλλοιώσεις και στον θάνατο. Με αυτή την έννοια, η έλλειψη ερεθισμάτων και η έλλειψη τροφής έχουν την ίδια σχέση με την επιβίωση του ανθρώπινου οργανισμού.

Μάλιστα, η πείνα για ερεθίσματα εμφανίζει πολλές αναλογίες με την πείνα για τροφή, όχι μόνο σε βιολογικό αλλά επίσης σε ψυχολογικό και κοινωνικό επίπεδο. Όροι όπως ασιτία, κορεσμός, καλοφαγάς, αδηφάγος, εμμονή με διατροφικές μόδες, λιτοδίαιτος, γαστρονομία και καλός μάγειρας μεταφέρονται εύκολα από το πεδίο της διατροφής στο πεδίο της αίσθησης. Το μπούχτισμα είναι ανάλογο με την υπερδιέγερση. Και στα δύο πεδία υπό κανονικές συνθήκες, κατά τις οποίες υπάρχουν άφθονα διαθέσιμα αγαθά και δυνατότητα διαφοροποίησης του μενού, οι επιλογές επηρεάζονται σημαντικά από τις ιδιαιτερότητες κάθε ατόμου. Είναι πιθανό μερικές ή πολλές από αυτές τις ιδιαιτερότητες να καθορίζονται ιδιοσυγκρασιακά, αλλά αυτό είναι άσχετο με τα προβλήματα που πραγματευόμαστε εδώ.

Ο προβληματισμός του κοινωνικού ψυχιάτρου αφορά το τι συμβαίνει, αφού το βρέφος αποχωριστεί τη μητέρα του κατά τη φυσιολογική πορεία της ανάπτυξης. Μπορούμε να συνοψίσουμε όσα προαναφέρθηκαν με τη «δημώδη φράση»7: «Χωρίς χάδια, θα μαζέψει ο νωτιαίος μυελός σου». Επομένως, αφού τελειώσει η περίοδος της στενής οικειότητας με τη μητέρα, το άτομο έρχεται αντιμέτωπο για το υπόλοιπο της ζωής του με μια σύγκρουση στις αντίθετες δυνάμεις της οποίας «παίζονται» συνεχώς η τύχη και η επιβίωσή του. Από τη μία, είναι οι κοινωνικές, ψυχολογικές και βιολογικές δυνάμεις που παρεμποδίζουν την αδιάκοπη φυσική οικειότητα με τον τρόπο που τη βιώνει το βρέφος. Από την άλλη, είναι ο ακατάπαυστος αγώνας του ατόμου να την κατακτήσει. Υπό τις περισσότερες συνθήκες θα συμβιβαστεί. Θα μάθει να αρκείται σε πιο ανεπαίσθητες, ακόμα και συμβολικές, μορφές «αγγίγματος», ώσπου το παραμικρό νεύμα αναγνώρισης να εξυπηρετεί τον σκοπό σε κάποιο βαθμό, αν και η αρχική του λαχτάρα για φυσική επαφή ενδέχεται να παραμείνει ασίγαστη.

Μπορούμε να ονομάσουμε την εν λόγω διαδικασία συμβιβασμού με διάφορους όρους, όπως η μετουσίωση. Όπως και αν ονομαστεί, ωστόσο, το αποτέλεσμα είναι μια μερική μετατροπή της βρεφικής αισθητηριακής πείνας σε κάτι που μπορούμε να αποκαλέσουμε πείνα για αναγνώριση (recognition-hunger). Όσο αυξάνεται η πολυπλοκότητα του συμβιβασμού, εξατομικεύεται όλο και περισσότερο η αναζήτηση αναγνώρισης και αυτές οι ιδιαιτερότητες προσδίδουν ποικιλία στη διαπροσωπική επικοινωνία και καθορίζουν την τύχη του ατόμου. Ένας ηθοποιός του κινηματογράφου μπορεί να χρειάζεται εκατοντάδες «χάδια» κάθε βδομάδα από ανώνυμους θαυμαστές αδιακρίτως, προκειμένου να μη συρρικνωθεί ο νωτιαίος μυελός του, ενώ ένας επιστήμονας μπορεί να παραμείνει φυσικά και ψυχικά υγιής με ένα μόλις χάδι τον χρόνο από έναν διαπρεπή ειδήμονα.

Το «χάιδεμα» μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως γενικός όρος για τη στενή φυσική επαφή. Στην πράξη, μπορεί να έχει διάφορες μορφές. Κάποιοι χαϊδεύουν στην κυριολεξία ένα βρέφος, άλλοι το αγκαλιάζουν ή του δίνουν χαϊδευτικά χτυπηματάκια, ενώ κάποιοι το τσιμπάνε παιχνιδιάρικα ή το πιέζουν ελαφρά με την άκρη του δαχτύλου. Όλα αυτά αντιστοιχούν σε ανάλογες συμπεριφορές στη συζήτηση, επομένως θα μπορούσε κανείς, ακούγοντας ένα άτομο να μιλά, να προβλέψει πώς θα χειριζόταν ένα βρέφος. Δίνοντας μια εννοιολογική προέκταση στον όρο, το «χάιδεμα» μπορεί να χρησιμοποιηθεί άτυπα για να δηλωθεί οποιαδήποτε πράξη η οποία υπονοεί αναγνώριση της παρουσίας ενός άλλου ανθρώπου. Ως εκ τούτου, το χάδι μπορεί να θεωρηθεί η θεμελιώδης μονάδα της κοινωνικής δράσης (social action). Μια ανταλλαγή χαδιών συνιστά μια συναλλαγή (transaction), η οποία αποτελεί τη μονάδα της διαπροσωπικής επικοινωνίας.

Αναφορικά με τη θεωρία των παιχνιδιών, η αρχή η οποία αναδύεται εδώ είναι πως η οποιαδήποτε διαπροσωπική αλληλεπίδραση ανεξαιρέτως υπερτερεί βιολογικά έναντι της πλήρους απουσίας αλληλεπίδρασης. Αυτό έχει αποδειχτεί σε ορισμένα αξιοσημείωτα πειράματα που διεξήγαγε ο S. Levine8 με ποντίκια, όπου παρατηρήθηκαν θετικές επιδράσεις του αγγίγματος όχι μόνο στη φυσική, διανοητική και συναισθηματική ανάπτυξη, αλλά και στη βιοχημεία του εγκεφάλου, ακόμα και στην αντίσταση στη λευχαιμία. Το σημαντικό εύρημα των εν λόγω πειραμάτων ήταν ότι η απαλή επαφή και τα οδυνηρά ηλεκτροσόκ συνέβαλαν εξίσου αποτελεσματικά στην υγεία των ζώων.

Αυτή η επιβεβαίωση των όσων προαναφέρθηκαν μας ενθαρρύνει να προχωρήσουμε με μεγαλύτερη σιγουριά στην επόμενη ενότητα.

tezo

Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

Ας δεχτούμε ότι το άγγιγμα των βρεφών και το συμβολικό ισοδύναμό του στους ενηλίκους, η αναγνώριση, είναι κρίσιμης αξίας για την επιβίωση. Το ερώτημα είναι «Και μετά, τι;». Με απλά λόγια, τι μπορούν να κάνουν οι άνθρωποι αφού χαιρετηθούν αμοιβαία, είτε ο χαιρετισμός συνίσταται σε ένα απλό «Γεια!» είτε σε μια ασιατική ιεροτελεστία που κρατά αρκετές ώρες; Μετά την αισθητηριακή πείνα και την πείνα για αναγνώριση, έρχεται η πείνα για δομή (structure-hunger). Το αιώνιο πρόβλημα των εφήβων είναι «Τι της/του λες μετά;». Για πολλούς ανθρώπους, πέρα από τους εφήβους, δεν υπάρχει τίποτα πιο άβολο από μια διαπροσωπική παύση, ένα χρονικό διάστημα σιωπής, χωρίς καμία δομή, κατά το οποίο κανένας από τους παρόντες δεν μπορεί να σκεφτεί τίποτα πιο ενδιαφέρον να πει από ένα «Δεν νομίζεις πως οι τοίχοι είναι κάθετοι απόψε;». Το αιώνιο πρόβλημα του ανθρώπου είναι πώς θα δομήσει τις ώρες εγρήγορσης. Η κοινωνική ζωή στο σύνολό της λειτουργεί ως αμοιβαία βοήθεια μεταξύ των ανθρώπων στην οργάνωση του χρόνου με αυτή την υπαρξιακή έννοια.

Η διαδικαστική πτυχή της οργάνωσης του χρόνου μπορεί να ονομαστεί προγραμματισμός, ο οποίος έχει τρεις επιμέρους διαστάσεις: την υλική, την κοινωνική και την ατομική. Η πιο συνηθισμένη, πρακτική, βολική και χρηστική μέθοδος οργάνωσης του χρόνου είναι μέσω ενός έργου που προορίζεται για την αντιμετώπιση της υλικής πλευράς της εξωτερικής πραγματικότητας: πρόκειται για την «εργασία», κατά το κοινώς λεγόμενο. Ένα τέτοιο έργο ονομάζεται ακριβέστερα δραστηριότητα. Ο όρος «εργασία» είναι ακατάλληλος, καθώς μια γενική θεωρία κοινωνικής ψυχιατρικής θα πρέπει να αναγνωρίζει ότι η διαπροσωπική επικοινωνία είναι επίσης μια μορφή εργασίας.

Ο υλικός προγραμματισμός ανακύπτει από τις διαφορετικές φάσεις ή τις μεταβαλλόμενες συνθήκες που βιώνει κανείς κατά την αντιμετώπιση της εξωτερικής πραγματικότητας. Μας ενδιαφέρει εδώ μόνο στον βαθμό που οι δραστηριότητες προσφέρουν ένα πλαίσιο για «χάιδεμα», αναγνώριση και άλλες, πιο σύνθετες μορφές διαπροσωπικής επικοινωνίας. Ο υλικός προγραμματισμός δεν είναι πρωτίστως κοινωνικό πρόβλημα. Στην ουσία βασίζεται στην επεξεργασία δεδομένων. Η δραστηριότητα της κατασκευής ενός πλοίου στηρίζεται σε μια μακρά σειρά μετρήσεων και υπολογισμών πιθανοτήτων, και οι όποιες κοινωνικές αλληλεπιδράσεις θα πρέπει να μπαίνουν σε δεύτερη μοίρα, προκειμένου να προχωρήσει η κατασκευή.

Ο κοινωνικός προγραμματισμός συνεπάγεται παραδοσιακές τελετουργικές ή ημιτελετουργικές αλληλεπιδράσεις. Το κύριο κριτήριο γι’ αυτόν είναι το κοινωνικώς αποδεκτό σε τοπικό επίπεδο, οι «καλοί τρόποι», όπως αποκαλούνται ευρέως. Οι γονείς σε όλα τα μέρη της γης μαθαίνουν στα παιδιά τους τρόπους, ώστε να γνωρίζουν τις σωστές τελετουργίες για τον χαιρετισμό, το φαγητό, την απέκκριση, το φλερτ και το πένθος, καθώς και πώς να κάνουν συζητήσεις για διάφορα θέματα, με τις κατάλληλες απαγορεύσεις και ενισχύσεις. Οι απαγορεύσεις και οι ενισχύσεις συνιστούν τη λεπτότητα ή τη διπλωματία, η οποία είναι εν μέρει πανανθρώπινη και εν μέρει τοπική. Το ρέψιμο την ώρα του φαγητού ή το να ρωτήσεις τι κάνει η σύζυγος ενός άλλου άντρα ενδέχεται να ευνοείται ή να απαγορεύεται από τις εκάστοτε τοπικές προγονικές παραδόσεις. Μάλιστα, υπάρχει υψηλός βαθμός αντίστροφης συσχέτισης μεταξύ των συγκεκριμένων συναλλαγών. Κατά κανόνα, σε μέρη όπου οι άνθρωποι ρεύονται την ώρα του φαγητού, είναι απερισκεψία να ρωτήσεις για τις γυναίκες των άλλων και, σε μέρη όπου οι άνθρωποι ρωτάνε για τις συζύγους, είναι απερισκεψία να ρευτείς την ώρα του φαγητού. Συνήθως οι επίσημες τελετουργίες προηγούνται των ημιτελετουργικών συζητήσεων για διάφορα θέματα. Τις τελευταίες θα τις ονομάσουμε πάρεργα.

Όσο οι άνθρωποι γνωρίζονται καλύτερα, όλο και περισσότερο παρεισφρέει ο ατομικός προγραμματισμός κι έτσι αρχίζουν να εμφανίζονται «περιστατικά». Τα εν λόγω περιστατικά φαίνονται τυχαία και ενδέχεται να χαρακτηριστούν ως τέτοια από τους συμμετέχοντες. Ωστόσο, προσεκτική εξέταση αποκαλύπτει ότι έχουν την τάση να ακολουθούν συγκεκριμένα μοτίβα, τα οποία επιδέχονται ομαδοποίηση και ταξινόμηση, και ότι η αλληλουχία των συναλλαγών ορίζεται από άρρητους κανόνες και κανονισμούς. Αυτοί οι κανονισμοί παραμένουν άδηλοι όσο οι φιλικές ή εχθρικές σχέσεις εξελίσσονται σύμφωνα με τους προδιαγεγραμμένους, αδιαπραγμάτευτους κανόνες[4], γίνονται όμως φανεροί όταν κάποιος προβεί σε μια παράτυπη κίνηση, η οποία κάνει τον άλλο να φωνάξει συμβολικά, λεκτικά ή νομικά «Φάουλ!». Οι αλληλουχίες αυτού του είδους, οι οποίες –σε αντίθεση με τα πάρεργα– βασίζονται περισσότερο στον ατομικό παρά στον κοινωνικό προγραμματισμό, μπορούν να ονομαστούν παιχνίδια. Η οικογενειακή και η έγγαμη ζωή, καθώς και η ζωή σε οργανισμούς διαφόρων ειδών είναι πιθανό να βασίζονται για χρόνια σε παραλλαγές του ίδιου παιχνιδιού.

Λέγοντας ότι το μεγαλύτερο μέρος της κοινωνικής δραστηριότητας συνίσταται από παιχνίδια δεν σημαίνει απαραιτήτως ότι είναι κατά κύριο λόγο «διασκεδαστική» ή ότι οι άνθρωποι δεν μετέχουν σοβαρά στη σχέση. Από τη μία, το να «παίζεις» ράγκμπι και άλλα αθλητικά «παιχνίδια» μπορεί να μην είναι καθόλου διασκεδαστικό και οι παίκτες να είναι έντονα βλοσυροί. Εξάλλου, τα παιχνίδια αυτού του είδους έχουν, όπως και ο τζόγος και άλλες μορφές «παιχνιδιού», τη δυνατότητα να αποβούν πράγματι πολύ σοβαρά και ενίοτε μοιραία. Από την άλλη, ορισμένοι συγγραφείς, για παράδειγμα ο Huizinga9, υπάγουν στην κατηγορία «παιχνίδι» πράγματα τόσο σοβαρά όσο οι κανιβαλικές τελετουργίες. Επομένως, το να αποκαλέσουμε τραγικές συμπεριφορές όπως η αυτοκτονία και οι εξαρτήσεις από το αλκοόλ ή τα ναρκωτικά, η εγκληματικότητα ή η σχιζοφρένεια «παίξιμο παιχνιδιών» δεν είναι ανεύθυνο, φαιδρό ή βάρβαρο. Το ουσιώδες χαρακτηριστικό του ανθρώπινου παιχνιδιού δεν είναι πως τα συναισθήματα είναι ψεύτικα, αλλά ότι ρυθμίζονται από κανόνες. Αυτό αποκαλύπτεται όταν επιβάλλονται κυρώσεις σε μια αντικανονική επίδειξη συναισθημάτων. Το παιχνίδι μπορεί να είναι βλοσυρά ή ακόμα και θανάσιμα σοβαρό, αλλά οι κοινωνικές κυρώσεις είναι σοβαρές μόνο αν παραβιαστούν οι κανόνες.

Τα πάρεργα και τα παιχνίδια υποκαθιστούν την πραγματική ζωή της γνήσιας οικειότητας. Λόγω αυτού, μπορούν να θεωρηθούν προκαταρκτικές συμπλοκές μάλλον παρά ενώσεις, και αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο χαρακτηρίζονται ως οδυνηρές μορφές παιγνιώδους δραστηριότητας. Η οικειότητα αρχίζει όταν ο ατομικός (συνήθως ενστικτώδης) προγραμματισμός γίνεται εντονότερος και τόσο η κοινωνική τυποποίηση όσο και οι συγκαλυμμένοι κανόνες και τα κίνητρα αρχίζουν να υποχωρούν. Η οικειότητα είναι η μόνη πλήρως ικανοποιητική λύση για την αισθητηριακή πείνα, την πείνα για αναγνώριση και την πείνα για δομή. Υπόδειγμα αυτής αποτελεί η εν αγάπη δημιουργία νέας ζωής.

Η πείνα για δομή έχει την ίδια αξία για την επιβίωση όπως και η αισθητηριακή πείνα. Η πείνα για ερεθίσματα και η πείνα για αναγνώριση εκφράζουν την ανάγκη του ανθρώπου να αποφύγει την αισθητηριακή και συναισθηματική στέρηση, οι οποίες οδηγούν ομοίως σε βιολογική κατάπτωση. Η πείνα για δομή εκφράζει την ανάγκη του ανθρώπου να αποφύγει την ανία. Ο Kierkegaard10 έχει επισημάνει τα δεινά που απορρέουν από τον μη δομημένο χρόνο. Αν η ανία επιμείνει για καιρό, γίνεται συνώνυμη με τη συναισθηματική στέρηση και έχει τις ίδιες συνέπειες.

Το μοναχικό άτομο μπορεί να οργανώσει τον χρόνο του με δύο τρόπους: με μια δραστηριότητα ή με τη φαντασία. Ένα άτομο μπορεί να παραμείνει μόνο ακόμα και όταν είναι άλλοι παρόντες, όπως ξέρουν όλοι οι δάσκαλοι. Όταν κάποιος συμμετέχει σε μια κοινωνική συνάθροιση δύο ή περισσότερων ανθρώπων, υπάρχουν διάφορες επιλογές για την οργάνωση του χρόνου, οι οποίες είναι κατά αύξουσα σειρά πολυπλοκότητας: (1) οι Τελετουργίες, (2) τα Πάρεργα, (3) τα Παιχνίδια, (4) η Οικειότητα και (5) η Δραστηριότητα, η οποία μπορεί να σχηματίσει ένα πλαίσιο για οποιαδήποτε από τις άλλες. Σκοπός κάθε μέλους της συνάθροισης είναι να εξασφαλίσει τις περισσότερες δυνατές ικανοποιήσεις από τις συναλλαγές του με τα άλλα μέλη. Όσο πιο ευπρόσιτος είναι, τόσο περισσότερες ικανοποιήσεις μπορεί να αποκομίσει. Ο προγραμματισμός των κοινωνικών του ενεργειών είναι ως επί το πλείστον αυτόματος. Επειδή κάποιες από τις «ικανοποιήσεις» που εξασφαλίζει το άτομο μέσω αυτού του προγραμματισμού –λόγου χάρη, ορισμένες αυτοκαταστροφικές– είναι δύσκολο να γίνουν αντιληπτές ως «ικανοποιήσεις» με τη συνήθη σημασία της λέξης, είναι προτιμότερο να την αντικαταστήσουμε με κάποιον πιο ουδέτερο όρο όπως «κέρδη» ή «οφέλη».

Τα οφέλη της κοινωνικής επαφής άπτονται της σωματικής και ψυχικής ισορροπίας και αφορούν τους ακόλουθους παράγοντες: (1) την εκτόνωση της έντασης, (2) την αποφυγή επιβλαβών καταστάσεων, (3) την εξασφάλιση χαδιών και (4) τη διατήρηση μιας εδραιωμένης ισορροπίας. Όλα αυτά τα στοιχεία έχουν διερευνηθεί και αναλυθεί διεξοδικά από φυσιολόγους, ψυχολόγους και ψυχαναλυτές. Μεταφράζοντάς τα σε όρους της κοινωνικής ψυχιατρικής, μπορούμε να τα διατυπώσουμε ως: (1) τα πρωτογενή εσωτερικά οφέλη, (2) τα πρωτογενή εξωτερικά οφέλη, (3) τα δευτερογενή οφέλη και (4) τα υπαρξιακά οφέλη. Τα πρώτα τρία είναι ανάλογα με τα «οφέλη της ασθένειας» που περιέγραψε ο Freud: το εσωτερικό παρανοσηματικό όφελος, το εξωτερικό παρανοσηματικό όφελος και το επινοσηματικό όφελος αντίστοιχα.11 Η εμπειρία έχει δείξει ότι είναι πιο χρήσιμο και διαφωτιστικό να εξετάζουμε τις κοινωνικές συναλλαγές από την οπτική των οφελών που αποφέρουν στα άτομα, παρά να τις αντιμετωπίζουμε ως αμυντικές διεργασίες. Κατά πρώτον, η καλύτερη άμυνα είναι η αποχή από κάθε συναλλαγή. Κατά δεύτερον, η έννοια των «αμυνών» καλύπτει μόνο ένα μέρος από τις δύο πρώτες κατηγορίες οφελών, ενώ τα υπόλοιπα αυτών, μαζί με την τρίτη και την τέταρτη κατηγορία, παραβλέπονται εντελώς.

Οι πιο ικανοποιητικές μορφές κοινωνικής επαφής, είτε ενσωματώνονται σε ένα πλαίσιο δραστηριότητας είτε όχι, είναι τα παιχνίδια και η οικειότητα. Η παρατεταμένη οικειότητα είναι σπάνια και, ακόμα και όταν υπάρχει, είναι πρωτίστως ιδιωτικό ζήτημα. Η σημαντική διαπροσωπική επικοινωνία παίρνει κατά κανόνα τη μορφή παιχνιδιών και αυτό είναι το θέμα που κυρίως μας απασχολεί εδώ. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την οργάνωση του χρόνου, ο αναγνώστης θα πρέπει να συμβουλευτεί το βιβλίο του γράφοντος που αφορά τη δυναμική των ομάδων. 12

tezo

ΜΕΡΟΣ Ι Ανάλυση παιχνιδιών
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Δομική ανάλυση

Η παρατήρηση της αυθόρμητης κοινωνικής δραστηριότητας, η οποία είναι πιο αποτελεσματική σε ορισμένα είδη ομαδικής ψυχοθεραπείας, αποκαλύπτει ότι οι άνθρωποι εμφανίζουν κάθε τόσο αισθητές αλλαγές στη στάση, το βλέμμα, τη φωνή, το λεξιλόγιο και άλλες πλευρές της συμπεριφοράς τους. Οι εν λόγω συμπεριφορικές αλλαγές συνοδεύονται συχνά από συναισθηματικές μεταπτώσεις. Στο ίδιο άτομο, ένα ορισμένο σύνολο μοτίβων συμπεριφοράς αντιστοιχεί σε μια ψυχική κατάσταση, ενώ ένα άλλο σύνολο συνδέεται με μια διαφορετική κατάσταση, συχνά ασύμφωνη με την πρώτη. Από αυτές τις αλλαγές και διαφορές προκύπτει η ιδέα των καταστάσεων του Εγώ (ego states).

Θεωρητικά μια κατάσταση του Εγώ περιγράφεται φαινομενολογικά ως συνεκτικό σύστημα συναισθημάτων και λειτουργικά ως σύνολο συνεκτικών μοτίβων συμπεριφοράς. Πιο πρακτικά, αποτελεί ένα σύστημα συναισθημάτων το οποίο συνοδεύεται από ένα σχετικό σύνολο μοτίβων συμπεριφοράς. Κάθε άτομο φαίνεται να διαθέτει ένα περιορισμένο ρεπερτόριο τέτοιων καταστάσεων του Εγώ, καθεμία από τις οποίες δεν αποτελεί ρόλο αλλά ψυχολογική πραγματικότητα. Τις εν λόγω εναλλακτικές καταστάσεις μπορούμε να τις κατατάξουμε στις ακόλουθες κατηγορίες: (1) καταστάσεις του Εγώ οι οποίες μοιάζουν με εκείνες των γονικών μορφών, (2) καταστάσεις του Εγώ οι οποίες στρέφονται αυτόνομα στην αντικειμενική εκτίμηση της πραγματικότητας και (3) καταστάσεις του Εγώ, αρχαϊκά κατάλοιπα, στις οποίες υπήρξε καθήλωση κατά τα πρώτα χρόνια ζωής του ατόμου και παραμένουν ενεργές. Με ειδικούς όρους αυτές ονομάζονται αντίστοιχα εξωψυχικές (exteropsychic), νεοψυχικές (neopsychic) και πρωτοψυχικές (archaeopsychic) καταστάσεις του Εγώ. Στην καθομιλουμένη οι εκδηλώσεις τους ονομάζονται Γονέας, Ενήλικας και Παιδί, και αυτοί οι απλοί όροι μάς εξυπηρετούν για κάθε πραγμάτευση του θέματος εκτός των πλέον τυπικών.

Επομένως, η θέση που διατυπώνεται είναι ότι σε μια οποιαδήποτε δεδομένη στιγμή κάθε άτομο το οποίο συμμετέχει σε μια κοινωνική συνάθροιση εκδηλώνει μια Γονική, Ενήλικη ή Παιδική κατάσταση του Εγώ, και ότι τα άτομα μπορούν να περάσουν από μια κατάσταση του Εγώ σε άλλη με διαφορετικούς βαθμούς ευκολίας. Από αυτές τις παρατηρήσεις προκύπτουν ορισμένες διαγνωστικές δηλώσεις. «Αυτός είναι ο Γονέας σου» σημαίνει: «Αυτή τη στιγμή βρίσκεσαι στην ίδια ψυχική κατάσταση στην οποία βρισκόταν άλλοτε ένας από τους γονείς σου (ή ένα άτομο που υποκαθιστούσε τον γονέα σου) και αντιδράς όπως θα αντιδρούσε εκείνος ή εκείνη, με την ίδια στάση σώματος, χειρονομίες, λεξιλόγιο, συναισθήματα κτλ.». «Αυτός είναι ο Ενήλικός σου» σημαίνει: «Μόλις έκανες μια αυτόνομη, αντικειμενική εκτίμηση της κατάστασης και εκθέτεις αυτές τις διεργασίες της σκέψης σου ή τα προβλήματα που αντιλαμβάνεσαι ή τα συμπεράσματα στα οποία κατέληξες, με μη προκατειλημμένο τρόπο». «Αυτό είναι το Παιδί σου» σημαίνει: «Η αντίδρασή σου, ως προς τον τρόπο και την πρόθεση, είναι ίδια με αυτή που θα είχες όταν ήσουν πολύ μικρό κοριτσάκι ή αγοράκι».

Τα παραπάνω υποδηλώνουν ότι:

Όλοι οι άνθρωποι είχαν γονείς (ή γονικά υποκατάστατα) και φέρουν μέσα τους ένα σύνολο καταστάσεων του Εγώ οι οποίες αναπαράγουν τις καταστάσεις του Εγώ των γονέων τους (όπως τους αντιλαμβάνονταν). Οι εν λόγω Γονικές καταστάσεις του Εγώ μπορούν να ενεργοποιηθούν υπό ορισμένες συνθήκες (εξωψυχική λειτουργία). Με απλά λόγια: «Όλοι κουβαλάνε τους γονείς τους μέσα τους».
Όλοι οι άνθρωποι (συμπεριλαμβανομένων των παιδιών, των ατόμων με νοητική υστέρηση και των σχιζοφρενών) έχουν τη δυνατότητα για αντικειμενική επεξεργασία δεδομένων, εφόσον ενεργοποιηθεί η κατάλληλη κατάσταση του Εγώ (νεοψυχική λειτουργία). Με απλά λόγια: «Όλοι έχουν έναν Ενήλικα».
Όλοι οι άνθρωποι ήταν κάποτε μικρότεροι απ’ ό,τι είναι τώρα και φέρουν μέσα τους κατάλοιπα των πρώτων χρόνων της ζωής τους στα οποία υπήρξε καθήλωση. Οι εν λόγω Παιδικές καταστάσεις του Εγώ ενεργοποιούνται υπό ορισμένες συνθήκες (πρωτοψυχική λειτουργία). Με απλά λόγια: «Όλοι κουβαλάνε μέσα τους ένα αγοράκι/κοριτσάκι».

Η στιγμή είναι κατάλληλη για να παρουσιάσουμε το Σχήμα 1(α), το οποίο ονομάζεται δομικό διάγραμμα.

Αποτελεί, κατά την παρούσα οπτική, ένα διάγραμμα της πλήρους προσωπικότητας οποιουδήποτε ατόμου. Περιλαμβάνει τη Γονική, την Ενήλικη και την Παιδική κατάσταση του Εγώ του. Οι τρεις καταστάσεις είναι πλήρως διαχωρισμένες, επειδή είναι τόσο διαφορετικές μεταξύ τους και πολύ συχνά εντελώς ασύμφωνες. Οι διαφορές ενδέχεται να μην είναι αρχικά εμφανείς σε έναν άπειρο παρατηρητή, αλλά σύντομα γίνονται πρόδηλες και ενδιαφέρουσες για όποιον μπει στον κόπο να μάθει τη δομική διάγνωση. Για πρακτικούς λόγους, στο εξής τα πραγματικά άτομα –γονείς, ενήλικες ή παιδιά– θα δηλώνονται με μικρό το πρώτο γράμμα, ενώ, όταν αναφερόμαστε σε καταστάσεις του Εγώ, ο Γονέας, ο Ενήλικας και το Παιδί θα γράφονται με κεφαλαίο. Το Σχήμα 1(β) αποτελεί μια εύχρηστη, απλοποιημένη μορφή του δομικού διαγράμματος.

Προτού αφήσουμε το θέμα της δομικής ανάλυσης, θα πρέπει να κάνουμε ορισμένες επισημάνσεις.

Η λέξη «παιδιάστικος» (childish) δεν χρησιμοποιείται ποτέ στη δομική ανάλυση, επειδή έχει αποκτήσει έντονες συνδηλώσεις ως κάτι ανεπιθύμητο και κάτι που θα πρέπει κανείς να σταματήσει πάραυτα ή να ξεφορτωθεί. Ο όρος «παιδικός» (childlike) χρησιμοποιείται κατά την περιγραφή του Παιδιού (μιας αρχαϊκής κατάστασης του Εγώ), καθώς είναι πιο βιολογικός και δεν υποδηλώνει δυσμένεια. Στην πραγματικότητα, το Παιδί είναι από πολλές απόψεις το πολυτιμότερο μέρος της προσωπικότητας και μπορεί να συνεισφέρει στη ζωή του ατόμου ό,τι ακριβώς προσφέρει ένα πραγματικό παιδί στην οικογενειακή ζωή: γοητεία, ευχαρίστηση και δημιουργικότητα. Αν το Παιδί που ενυπάρχει στο άτομο είναι μπερδεμένο και νοσεί, οι συνέπειες ενδέχεται να είναι δυσάρεστες, αλλά μπορεί και πρέπει να γίνει κάτι γι’ αυτό.
Το ίδιο ισχύει για τις λέξεις «ώριμος» και «ανώριμος». Στο παρόν σύστημα δεν υφίσταται η έννοια του «ανώριμου ατόμου». Υπάρχουν μόνο άνθρωποι στους οποίους το Παιδί αναλαμβάνει τα ηνία κατά τρόπο ακατάλληλο ή μη αποδοτικό. Ωστόσο, όλοι τους διαθέτουν έναν πλήρη, συγκροτημένο Ενήλικα, ο οποίος απλώς χρειάζεται να αποκαλυφθεί ή να ενεργοποιηθεί. Αντίστροφα, οι λεγόμενοι «ώριμοι άνθρωποι» είναι αυτοί οι οποίοι καταφέρνουν να διατηρούν ως επί το πλείστον τον Ενήλικα σε θέση ρυθμιστή, αλλά σε κάποιες περιπτώσεις αναλαμβάνει τον έλεγχο το Παιδί τους –όπως συμβαίνει με όλους– συχνά με ενοχλητικά αποτελέσματα.
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο Γονέας εκδηλώνεται με δύο μορφές, άμεση και έμμεση: ως ενεργή κατάσταση του Εγώ και ως επιρροή. Όταν είναι άμεσα ενεργός ο Γονέας, το άτομο αντιδρά όπως αντιδρούσε πραγματικά ο πατέρας (ή η μητέρα) του («Κάνε ό,τι κάνω»). Όταν είναι μια έμμεση επιρροή, το άτομο αντιδρά με τον τρόπο που ήθελαν οι γονείς του να αντιδρά («Μην κάνεις ό,τι κάνω, κάνε ό,τι σου λέω»). Στην πρώτη περίπτωση το άτομο γίνεται ένας από αυτούς, στη δεύτερη προσαρμόζεται στις απαιτήσεις τους.
Αντίστοιχα, το Παιδί επίσης εκδηλώνεται με δύο μορφές: το προσαρμοσμένο Παιδί και το φυσικό Παιδί. Το προσαρμοσμένο Παιδί είναι αυτό που τροποποιεί τη συμπεριφορά του υπό την επιρροή του Γονέα. Συμπεριφέρεται όπως θα ήθελε ο πατέρας (ή η μητέρα), για παράδειγμα υπάκουα ή σαν μεγαλύτερο από την ηλικία του. Ή προσαρμόζεται με το να απομονωθεί ή να γκρινιάξει. Επομένως η επιρροή του Γονέα είναι το αίτιο και το προσαρμοσμένο Παιδί το αποτέλεσμα. Το φυσικό Παιδί είναι μια αυθόρμητη έκφραση, για παράδειγμα απείθεια ή δημιουργικότητα. Μια επιβεβαίωση της δομικής ανάλυσης φανερώνεται στα αποτελέσματα της μέθης. Συνήθως αυτή θέτει πρώτα εκτός λειτουργίας τον Γονέα, με αποτέλεσμα να απαλλαγεί το προσαρμοσμένο Παιδί από την επιρροή του και να αφεθεί ελεύθερο να μεταμορφωθεί στο φυσικό Παιδί.

Στις περισσότερες περιπτώσεις, τα όσα συνοπτικά περιγράψαμε παραπάνω σχετικά με τη δομή της προσωπικότητας είναι αρκετά για την αποτελεσματική ανάλυση παιχνιδιών.

Οι καταστάσεις του Εγώ αποτελούν ομαλά βιολογικά φαινόμενα. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι το όργανο ή ο οργανωτής της ψυχικής ζωής και τα προϊόντα του ταξινομούνται και αποθηκεύονται με τη μορφή καταστάσεων του Εγώ. Απτή επιβεβαίωση υπάρχει ήδη σε ορισμένα ευρήματα του Penfield και των συνεργατών του.1,2 Υπάρχουν και άλλα συστήματα ταξινόμησης σε διάφορα επίπεδα, όπως η μνήμη γεγονότων (factual memory), αλλά αυτή καθαυτήν η εμπειρία προσλαμβάνει τη φυσική μορφή εναλλασσόμενων ψυχικών καταστάσεων. Κάθε είδος κατάστασης του Εγώ έχει τη δική του ζωτική αξία για τον ανθρώπινο οργανισμό.

Στο Παιδί εδρεύουν η διαίσθηση3, η δημιουργικότητα, καθώς και η αυθόρμητη ορμή και απόλαυση.

Ο Ενήλικας είναι απαραίτητος για την επιβίωση. Επεξεργάζεται δεδομένα και υπολογίζει τις πιθανότητες που απαιτούνται για την αποτελεσματική αντιμετώπιση του εξωτερικού κόσμου. Βιώνει και αυτός τα δικά του εμπόδια και ικανοποιήσεις. Για να διασχίσεις κάθετα έναν αυτοκινητόδρομο με πυκνή κίνηση, για παράδειγμα, θα πρέπει να επεξεργαστείς μια σύνθετη σειρά δεδομένων ταχύτητας. Η δράση αναστέλλεται, έως ότου οι υπολογισμοί υποδείξουν έναν υψηλό βαθμό πιθανότητας να φτάσεις με ασφάλεια στην απέναντι πλευρά. Οι ικανοποιήσεις που προσφέρουν οι επιτυχημένοι υπολογισμοί αυτού του είδους προσδίδουν μέρος της χαράς που αντλεί κανείς από την ενασχόληση με τη χιονοδρομία, την αεροπλοΐα, την ιστιοπλοΐα και άλλα αθλήματα που σχετίζονται με μετακίνηση. Ένα άλλο έργο του Ενήλικα είναι η ρύθμιση των δραστηριοτήτων του Γονέα και του Παιδιού και η αντικειμενική μεσολάβηση ανάμεσά τους.

Ο Γονέας έχει δύο κύριες λειτουργίες. Πρώτον, επιτρέπει στο άτομο να συμπεριφερθεί αποτελεσματικά ως γονέας στα δικά του παιδιά, προάγοντας με αυτό τον τρόπο την επιβίωση του ανθρώπινου είδους. Η σχετική αξία του γίνεται φανερή από το γεγονός ότι οι άνθρωποι που ορφάνεψαν όταν ήταν βρέφη δυσκολεύονται περισσότερο στην ανατροφή δικών τους παιδιών, συγκριτικά με τους ανθρώπους που έζησαν και με τους δύο γονείς ως την εφηβεία. Δεύτερον, χάρη στον Γονέα αυτοματοποιούνται πολλές αντιδράσεις, πράγμα που εξοικονομεί πολύ χρόνο και ενέργεια. Κάνουμε πολλά πράγματα γιατί «Έτσι γίνονται». Αυτό απαλλάσσει τον Ενήλικα από την υποχρέωση να λαμβάνει αναρίθμητες επουσιώδεις αποφάσεις και έτσι –αφήνοντας τα θέματα ρουτίνας στην αρμοδιότητα του Γονέα– μπορεί να αφοσιωθεί σε πιο σημαντικά ζητήματα.

Επομένως, και οι τρεις διαστάσεις της προσωπικότητας έχουν υψηλή αξία για την επιβίωση και τη διαβίωση και, μόνο όταν κάποια από αυτές διαταράσσει την υγιή ισορροπία, ενδείκνυται η ανάλυση και η αναδιοργάνωση. Διαφορετικά, καθεμία από αυτές –Γονέας, Ενήλικας και Παιδί– δικαιούται εξίσου σεβασμό και έχει τη θεμιτή θέση της σε μια γεμάτη και παραγωγική ζωή.

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

Penfield, W. «Memory Mechanisms». Archives of Neurology & Psychiatry. 67: 178-198, 1952.
Penfield, W. & Jasper, H. Epilepsy and the Functional Anatomy of the Human Brain. Little, Brown & Company, Βοστόνη, 1954. Κεφ. XI.
Berne, E. «The Psychodynamics of Intuition». Psychiatric Quarterly. 36: 294-300, 1962.

tezo

ΜΕΡΟΣ Ι Ανάλυση παιχνιδιών
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Συναλλακτική Ανάλυση

Η μονάδα της διαπροσωπικής επικοινωνίας ονομάζεται συναλλαγή. Αν συναντηθούν δύο ή περισσότεροι άνθρωποι σε μια κοινωνική συνάθροιση, αργά ή γρήγορα ένας από αυτούς θα μιλήσει ή θα δείξει με κάποιο άλλο τρόπο ότι αναγνωρίζει την παρουσία των άλλων. Αυτό ονομάζεται συναλλακτικό ερέθισμα (transactional stimulus). Στη συνέχεια, κάποιος άλλος θα πει ή θα κάνει κάτι το οποίο με κάποιο τρόπο σχετίζεται με το ερέθισμα και αυτό ονομάζεται συναλλακτική αντίδραση (transactional response). Η απλή συναλλακτική ανάλυση διαγιγνώσκει ποια κατάσταση του Εγώ υλοποίησε το συναλλακτικό ερέθισμα και ποια τη συναλλακτική αντίδραση. Οι απλούστερες συναλλαγές είναι αυτές στις οποίες το ερέθισμα και η αντίδραση προέρχονται από την Ενήλικη κατάσταση των συμμετεχόντων. Το δρων υποκείμενο, εκτιμώντας από τα δεδομένα ενώπιόν του ότι τη συγκεκριμένη στιγμή το κατάλληλο εργαλείο είναι το νυστέρι, απλώνει το χέρι του. Το άτομο που αντιδρά αξιολογεί σωστά τη χειρονομία, υπολογίζει δυνάμεις και αποστάσεις, και τοποθετεί τη λαβή του νυστεριού εκεί ακριβώς όπου το περιμένει ο χειρουργός. Επόμενες ως προς τον βαθμό απλότητας είναι οι συναλλαγές Παιδιού-Γονέα. Το εμπύρετο παιδί ζητά ένα ποτήρι νερό και η περιποιητική μητέρα τού το φέρνει.

Και οι δύο αυτές συναλλαγές είναι συμπληρωματικές. Αυτό σημαίνει ότι η αντίδραση είναι κατάλληλη και αναμενόμενη, και ακολουθεί τη φυσική τάξη των υγιών ανθρώπινων σχέσεων. Η πρώτη, η οποία ονομάζεται Συμπληρωματική Συναλλαγή Τύπου Ι, απεικονίζεται στο Σχήμα 2(α). Η δεύτερη ονομάζεται Συμπληρωματική Συναλλαγή Τύπου ΙΙ και παρουσιάζεται στο Σχήμα 2(β).

Είναι προφανές, ωστόσο, ότι οι συναλλαγές έχουν την τάση να εξελίσσονται αλυσιδωτά: κάθε αντίδραση γίνεται με τη σειρά της ερέθισμα. Ο πρώτος κανόνας της επικοινωνίας ορίζει ότι η επικοινωνία εξελίσσεται ομαλά όσο οι συναλλαγές είναι συμπληρωματικές και αυτό συνεπάγεται πως, όσο οι συναλλαγές είναι συμπληρωματικές, η επικοινωνία δύναται θεωρητικά να συνεχιστεί επ’ αόριστον. Οι εν λόγω κανόνες είναι ανεξάρτητοι από τον χαρακτήρα και το περιεχόμενο των συναλλαγών. Βασίζονται εξ ολοκλήρου στην κατεύθυνση των διανυσμάτων. Εφόσον οι συναλλαγές είναι συμπληρωματικές, είναι αδιάφορο για τον κανόνα εάν τα δύο μέρη επιδίδονται σε επικριτικό σχολιασμό τρίτων (Γονέας-Γονέας), λύνουν ένα πρόβλημα (Ενήλικας-Ενήλικας) ή παίζουν μαζί (Παιδί-Παιδί ή Γονέας-Παιδί).

Ο αντίστροφος κανόνας ορίζει ότι η επικοινωνία διακόπτεται, όταν συμβεί μια σταυρωτή συναλλαγή. Η πιο συνηθισμένη σταυρωτή συναλλαγή, η οποία προκαλεί και πάντα προκαλούσε τις περισσότερες κοινωνικές δυσκολίες στον κόσμο –είτε πρόκειται για τον γάμο, τον έρωτα, τη φιλία ή την εργασία– απεικονίζεται στο Σχήμα 3(α) ως Σταυρωτή Συναλλαγή Τύπου Ι. Αυτό το είδος συναλλαγής αποτελεί το πρωταρχικό μέλημα των ψυχοθεραπευτών και τυπικό παράδειγμά της συνιστά η κλασική αντίδραση μεταβίβασης της ψυχανάλυσης. Το ερέθισμα είναι από Ενήλικα προς Ενήλικα: π.χ., «Ίσως θα πρέπει να διερευνήσουμε γιατί πίνεις περισσότερο τον τελευταίο καιρό» ή «Ξέρεις πού είναι τα μανικετόκουμπά μου;». Η κατάλληλη αντίδραση από Ενήλικα προς Ενήλικα θα ήταν αντίστοιχα: «Ίσως πρέπει να το διερευνήσουμε. Εγώ πάντως θα ήθελα να μάθω το γιατί!» και «Πάνω στο γραφείο». Εντούτοις, αν ο αποκρινόμενος φουντώσει ξαφνικά, οι αντιδράσεις θα είναι ανάλογες με τις εξής: «Όλο κριτική μου κάνεις, όπως ο πατέρας μου» ή «Μονίμως με κατηγορείς για τα πάντα». Και οι δύο αυτές αντιδράσεις προέρχονται από την Παιδική κατάσταση του αντιδρώντος και απευθύνονται προς τη Γονική κατάσταση του άλλου και, όπως δείχνει το διάγραμμα της συναλλαγής, τα διανύσματα διασταυρώνονται. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η ενασχόληση με το πρόβλημα που τέθηκε από την Ενήλικη κατάσταση για το ποτό ή τα μανικετόκουμπα θα πρέπει να ανασταλεί, έως ότου ευθυγραμμιστούν ξανά τα διανύσματα. Γι’ αυτό θα χρειαστεί ακαθόριστο χρονικό διάστημα, από κάμποσους μήνες στο παράδειγμα του ποτού έως λίγα δευτερόλεπτα στην περίπτωση των μανικετόκουμπων. Θα πρέπει είτε ο δρων να λειτουργήσει από τη Γονική του κατάσταση, συμπληρώνοντας το Παιδί που ενεργοποιήθηκε ξαφνικά στον αντιδρώντα, είτε ο Ενήλικας του αντιδρώντος να ενεργοποιηθεί εκ νέου, για να συμπληρώσει τον Ενήλικα του δρώντος. Αν η οικιακή βοηθός επαναστατήσει στη διάρκεια μιας συζήτησης για το πλύσιμο των πιάτων, θα λήξει ο διάλογος Ενήλικα με Ενήλικα για τα πιάτα και το μόνο που μπορεί να ακολουθήσει είναι είτε μια συνομιλία Παιδιού-Γονέα είτε μια συζήτηση για ένα διαφορετικό Ενήλικο θέμα και συγκεκριμένα για τη συνέχιση της απασχόλησής της.

Η αντίστροφη της Σταυρωτής συναλλαγής Τύπου Ι απεικονίζεται στο Σχήμα 3(β).

Πρόκειται για την αντίδραση της αντιμεταβίβασης –οικεία στους ψυχοθεραπευτές– κατά την οποία ο ασθενής διατυπώνει μια αντικειμενική παρατήρηση, λειτουργώντας από την κατάσταση του Ενήλικα, και ο θεραπευτής, τέμνοντας τα διανύσματα, ανταποκρίνεται σαν γονέας που μιλά σε παιδί. Αυτή είναι η Σταυρωτή συναλλαγή Τύπου ΙΙ. Στην καθημερινή ζωή το ερέθισμα «Ξέρεις πού είναι τα μανικετόκουμπά μου;» μπορεί να εγείρει την αντίδραση: «Γιατί δεν προσέχεις πού βάζεις τα πράγματά σου; Δεν είσαι πια παιδί».

Το διάγραμμα σχέσης στο Σχήμα 4, το οποίο παρουσιάζει τα εννιά πιθανά διανύσματα κοινωνικής δράσης μεταξύ ενός δρώντος και ενός αντιδρώντος, έχει ορισμένα ενδιαφέροντα γεωμετρικά (τοπολογικά) χαρακτηριστικά.

Οι συμπληρωματικές συναλλαγές μεταξύ «ψυχολογικά ίσων» παριστάνονται από τα διανύσματα (1-1)2, (5-5)2 και (9-9)2. Υπάρχουν τρεις ακόμα συμπληρωματικές συναλλαγές: (2-4) (4-2), (3-7) (7-3) και (6-8) (8-6). Όλοι οι άλλοι συνδυασμοί σχηματίζουν σταυρωτές συναλλαγές και, στις περισσότερες περιπτώσεις, εμφανίζονται στο διάγραμμα ως διασταυρώσεις: π.χ., ο συνδυασμός (3-7) (3-7), ο οποίος καταλήγει σε δύο αμίλητα άτομα που αγριοκοιτάζονται. Αν κανείς από τους δύο δεν υποχωρήσει, η επικοινωνία έχει τελειώσει και πρέπει να χωρίσουν. Οι πιο συνηθισμένες λύσεις είναι είτε να υποκύψει ο ένας ενεργοποιώντας τη συμπληρωματική κατάσταση του Εγώ (7-3), πράγμα που θα οδηγήσει σε μια παρτίδα «Σαματά», ή –η καλύτερη περίπτωση– το (5-5)2, όπου και οι δύο θα ξεσπάσουν σε γέλια ή θα δώσουν τα χέρια.

Οι απλές συμπληρωματικές συναλλαγές εκδηλώνονται συνηθέστερα στις επιφανειακές εργασιακές και κοινωνικές σχέσεις, οι οποίες εύκολα διαταράσσονται από απλές σταυρωτές συναλλαγές. Μπορούμε, μάλιστα, να ορίσουμε μια επιφανειακή σχέση ως σχέση η οποία περιορίζεται σε απλές συμπληρωματικές συναλλαγές. Τέτοιου είδους σχέσεις εμφανίζονται στις δραστηριότητες, τις τελετουργίες και τα πάρεργα. Πιο σύνθετες είναι οι συγκαλυμμένες συναλλαγές, στις οποίες ενεργοποιούνται περισσότερες από δύο καταστάσεις του Εγώ ταυτόχρονα, οι οποίες αποτελούν τη βάση των παιχνιδιών. Οι πωλητές είναι ιδιαίτερα επιδέξιοι στις γωνιώδεις συναλλαγές, στις οποίες συμμετέχουν τρεις καταστάσεις του Εγώ. Ένα αδρό αλλά γλαφυρό παράδειγμα ενός παιχνιδιού πωλήσεων αποτυπώνεται στον ακόλουθο διάλογο:

Πωλητής: «Αυτό εδώ είναι καλύτερο, αλλά δεν είναι για το δικό σας βαλάντιο».
Νοικοκυρά: «Αυτό θα πάρω».

Το Σχήμα 5(α) παρουσιάζει την ανάλυση της παραπάνω συναλλαγής.

Ο πωλητής ως Ενήλικας δηλώνει δύο αντικειμενικά γεγονότα: «Αυτό εδώ είναι καλύτερο» και «Δεν είναι για το δικό σας βαλάντιο». Στο φαινομενικό, αλλιώς κοινωνικό, επίπεδο, απευθύνει αυτές τις δηλώσεις προς τον Ενήλικα της νοικοκυράς, της οποίας η Ενήλικη απάντηση θα ήταν: «Έχετε δίκιο και στα δύο». Ωστόσο, το συγκαλυμμένο, ή αλλιώς ψυχολογικό, διάνυσμα κατευθύνεται από τον άριστα εκπαιδευμένο και έμπειρο Ενήλικα του πωλητή προς το Παιδί της νοικοκυράς. Η ορθότητα της εκτίμησής του αποδεικνύεται από την απάντηση του Παιδιού, η οποία λέει στην ουσία: «Παρά τις οικονομικές συνέπειες που θα υποστώ, θα του δείξω αυτού του υπερόπτη ότι δεν είμαι κατώτερη από τους άλλους πελάτες του». Και στα δύο επίπεδα η συναλλαγή είναι συμπληρωματική, καθώς η απάντηση της νοικοκυράς εκλαμβάνεται «τοις μετρητοίς», ως Ενήλικη συμφωνία αγοράς.

Μια διπλή συγκαλυμμένη συναλλαγή περιλαμβάνει τέσσερις καταστάσεις του Εγώ και παρατηρείται συνήθως στα παιχνίδια ερωτοτροπίας.

Καουμπόης: «Έλα να δεις τον στάβλο».
Επισκέπτρια: «Λατρεύω τους στάβλους απ’ όταν ήμουν κοριτσάκι».

Όπως φαίνεται στο Σχήμα 5(β), στο κοινωνικό επίπεδο ο παραπάνω είναι ένας Ενήλικος διάλογος που αφορά τους στάβλους, ενώ στο ψυχολογικό επίπεδο είναι ένας Παιδικός διάλογος που αφορά το σεξουαλικό παιχνίδι. Επιφανειακά φαίνεται να έχει την πρωτοβουλία ο Ενήλικας, αλλά, όπως συμβαίνει στα περισσότερα παιχνίδια, η έκβαση καθορίζεται από το Παιδί και οι συμμετέχοντες ενδέχεται να βρεθούν προ εκπλήξεως.

Επομένως, οι συναλλαγές διακρίνονται σε συμπληρωματικές και σταυρωτές, και σε απλές και συγκαλυμμένες. Οι συγκαλυμμένες συναλλαγές υποδιαιρούνται σε γωνιώδεις και διπλές.

tezo

ΜΕΡΟΣ Ι Ανάλυση παιχνιδιών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ Διαδικασίες και τελετουργίες

Οι συναλλαγές εξελίσσονται συνήθως κατά σειρές. Οι εν λόγω σειρές δεν είναι τυχαίες αλλά προγραμματισμένες. Ο προγραμματισμός προέρχεται από τρεις πιθανές πηγές: τον Γονέα, τον Ενήλικα ή το Παιδί ή, γενικότερα, την κοινωνία, την υλική πραγματικότητα ή την ιδιοσυγκρασία. Επειδή οι ανάγκες της προσαρμογής απαιτούν να προστατεύσει ο Γονέας ή ο Ενήλικας το Παιδί έως ότου ελεγχθεί κάθε κοινωνική κατάσταση, ο προγραμματισμός από το Παιδί είναι πιθανότερο να εκδηλωθεί σε καταστάσεις ιδιωτικής ζωής και οικειότητας, όπου έχει ήδη πραγματοποιηθεί ο προκαταρκτικός έλεγχος.

Οι πιο απλές μορφές κοινωνικής δραστηριότητας είναι οι διαδικασίες και οι τελετουργίες. Ορισμένες από αυτές είναι οικουμενικές και ορισμένες τοπικές, όλες όμως είναι προϊόντα μάθησης. Διαδικασία (procedure) ονομάζεται μια σειρά απλών συμπληρωματικών Ενήλικων συναλλαγών που στοχεύει στον χειρισμό της πραγματικότητας. Η πραγματικότητα θεωρείται ότι έχει δύο πλευρές: τη στατική και τη δυναμική. Η στατική πραγματικότητα περιλαμβάνει όλες τις δυνατές διατάξεις της ύλης στο σύμπαν. Η αριθμητική, για παράδειγμα, συνίσταται από προτάσεις που αφορούν τη στατική πραγματικότητα. Η δυναμική πραγματικότητα αφορά τις δυνατές αλληλεπιδράσεις όλων των ενεργειακών συστημάτων που υπάρχουν στο σύμπαν. Η χημεία, για παράδειγμα, συνίσταται από προτάσεις σχετικές με τη δυναμική πραγματικότητα. Οι διαδικασίες βασίζονται στην επεξεργασία δεδομένων και σε υπολογισμούς πιθανοτήτων αναφορικά με την υλική πλευρά της πραγματικότητας. Οι πιο εξελιγμένες διαδικασίες είναι οι επαγγελματικές τεχνικές. Το πιλοτάρισμα ενός αεροπλάνου και η αφαίρεση μιας σκωληκοειδούς απόφυσης αποτελούν διαδικασίες. Η ψυχοθεραπεία συνιστά διαδικασία στον βαθμό που βρίσκεται υπό τον έλεγχο της Ενήλικης κατάστασης του θεραπευτή και δεν συνιστά διαδικασία στον βαθμό που αναλαμβάνει εκτελεστικό ρόλο ο Γονέας ή το Παιδί του θεραπευτή. Ο προγραμματισμός μιας διαδικασίας καθορίζεται από την υλική πραγματικότητα, με βάση εκτιμήσεις που κάνει ο Ενήλικας του δρώντος.

Δύο μεταβλητές χρησιμοποιούνται για την αξιολόγηση των διαδικασιών. Μια διαδικασία θεωρείται αποδοτική, όταν ο δρων κάνει την καλύτερη δυνατή χρήση των δεδομένων και της εμπειρίας που διαθέτει, ανεξάρτητα από τις ενδεχόμενες γνωστικές ελλείψεις του. Αν παρέμβει ο Γονέας ή το Παιδί στην επεξεργασία δεδομένων από τον Ενήλικα, η διαδικασία νοθεύεται (contamination) και θα είναι λιγότερο αποδοτική. Η αποτελεσματικότητα μιας διαδικασίας κρίνεται από τα ίδια τα αποτελέσματα. Επομένως, η αποδοτικότητα είναι ψυχολογικό κριτήριο και η αποτελεσματικότητα υλικό.

Ένας ιθαγενής βοηθός γιατρός σε ένα τροπικό νησί έγινε πολύ ικανός στη χειρουργική αφαίρεση του καταρράκτη. Χρησιμοποιούσε όποιες γνώσεις διέθετε με πολύ υψηλό βαθμό αποδοτικότητας, αλλά, δεδομένου ότι είχε λιγότερες γνώσεις από τον Ευρωπαίο γιατρό, δεν ήταν τόσο αποτελεσματικός όσο εκείνος. Ο Ευρωπαίος άρχισε να πίνει πολύ κι έτσι η αποδοτικότητά του σημείωσε πτώση, αλλά αρχικά η αποτελεσματικότητά του δεν μειώθηκε. Εντούτοις, όταν με την πάροδο των χρόνων τα χέρια του άρχισαν να τρέμουν, ο βοηθός του άρχισε να τον ξεπερνά όχι μόνο ως προς την αποδοτικότητα αλλά και ως προς την αποτελεσματικότητα. Γίνεται φανερό από το παράδειγμα ότι και οι δύο αυτές μεταβλητές αξιολογούνται καλύτερα από έναν ειδικό στις σχετικές διαδικασίες: η αποδοτικότητα μέσω προσωπικής γνωριμίας με τον δρώντα και η αποτελεσματικότητα εξετάζοντας τα πραγματικά αποτελέσματα.

Σύμφωνα με την παρούσα οπτική, τελετουργία (ritual) είναι μια στερεότυπη σειρά απλών συμπληρωματικών συναλλαγών προγραμματισμένη από εξωτερικές κοινωνικές δυνάμεις. Μια ανεπίσημη τελετουργία, όπως ο αποχαιρετισμός, ενδέχεται να διαφέρει σημαντικά από τόπο σε τόπο ως προς τις λεπτομέρειες, αν και ο βασικός τύπος παραμένει ίδιος. Μια επίσημη τελετουργία, όπως μια ρωμαιοκαθολική λειτουργία, παρέχει πολύ μικρότερη δυνατότητα επιλογής. Το τυπικό μιας τελετουργίας καθορίζεται Γονικά από την παράδοση, εντούτοις ενδέχεται πιο πρόσφατες «γονικές» επιρροές να έχουν παρόμοιες, αν και λιγότερο σταθερές, επιδράσεις σε δευτερεύουσας σημασίας περιπτώσεις. Κάποιες επίσημες τελετουργίες ιδιαίτερου ιστορικού ή ανθρωπολογικού ενδιαφέροντος έχουν δύο φάσεις: (1) μια φάση κατά την οποία οι συναλλαγές διεξάγονται υπό αυστηρούς Γονικούς περιορισμούς, και (2) μια φάση Γονικής «αδείας», με παραχώρηση στο Παιδί ουσιαστικά απόλυτης συναλλακτικής ελευθερίας, η οποία καταλήγει σε όργιο.

Πολλές επίσημες τελετουργίες ξεκίνησαν ως έντονα νοθευμένες, αν και αρκετά αποδοτικές διαδικασίες, αλλά με την πάροδο του χρόνου και την αλλαγή των συνθηκών έχασαν τη διαδικαστική τους εγκυρότητα, διατηρώντας ωστόσο τη χρησιμότητά τους ως πράξεων πίστης. Από συναλλακτική άποψη, αποτελούν εκδηλώσεις συμμόρφωσης με παραδοσιακές Γονικές απαιτήσεις οι οποίες ανακουφίζουν ενοχές ή αποσκοπούν στην επιβράβευση. Προσφέρουν έναν ασφαλή, καθησυχαστικό (αποτροπαϊκό) και συχνά ευχάριστο τρόπο οργάνωσης του χρόνου.

Για την εισαγωγή στην ανάλυση παιχνιδιών πιο σημαντικές είναι οι ανεπίσημες τελετουργίες. Από τις πιο διδακτικές είναι οι αμερικανικές τελετουργίες χαιρετισμού.

1Α: «Γεια!» (Καλημέρα.)
1Β: «Γεια!» (Καλημέρα.)
2Α: «Έχει ζέστη σήμερα, ε;» (Τι κάνεις😉
2Β: «Αν έχει, λέει! Φαίνεται πως θα βρέξει, όμως». (Καλά, εσύ😉
3Α: «Λοιπόν, να προσέχεις». (Καλά.)
3Β: «Τα λέμε».
4Α: «Γεια χαρά».
4Β: «Γεια χαρά».

Είναι προφανές ότι αυτός ο διάλογος δεν αποσκοπεί στη μετάδοση πληροφοριών. Για την ακρίβεια, αν υπάρχουν πληροφορίες, σοφά αποκρύπτονται. Ο κ. Α πιθανόν χρειάζεται δεκαπέντε λεπτά για να πει πώς είναι και ο κ. Β, που δεν είναι παρά απλός γνωστός του, δεν έχει καμία πρόθεση να αφιερώσει τόσο χρόνο για να τον ακούσει. Αυτή η σειρά συναλλαγών περιγράφεται επαρκώς με την ονομασία «τελετουργία των οκτώ χαδιών». Αν ο Α και ο Β ήταν βιαστικοί, θα αρκούνταν πιθανόν σε μια ανταλλαγή δύο χαδιών, Γεια-Γεια. Αν ήταν παλιοί ανατολίτες ηγεμόνες, πιθανόν να εκτελούσαν μια τελετουργία διακοσίων χαδιών, προτού καταπιαστούν με την καθαυτό υπόθεση της συνάντησής τους. Εντωμεταξύ, μιλώντας με όρους της συναλλακτικής ανάλυσης, ο Α έχει ωφελήσει ελαφρώς την υγεία του Β και το αντίστροφο: προς το παρόν, τουλάχιστον, «δεν θα μαζέψει ο μυελός τους» και είναι και οι δυο τους ευγνώμονες γι’ αυτό.

Αυτή η τελετουργία βασίζεται σε προσεκτικούς διαισθητικούς υπολογισμούς και από τις δύο πλευρές. Σε αυτή τη φάση της γνωριμίας τους εκτιμούν ότι οφείλουν ο ένας στον άλλον ακριβώς τέσσερα χάδια ανά συνάντηση και όχι συχνότερα από μία φορά την ημέρα. Αν τύχει να ξανασυναντηθούν σύντομα –λόγου χάρη, μέσα στο επόμενο μισάωρο– και δεν έχουν κάποια νέα συναλλαγή να διεκπεραιώσουν, θα διασταυρωθούν χωρίς κανένα νεύμα ή με ένα ελάχιστο νεύμα αναγνώρισης ή, στην καλύτερη περίπτωση, με ένα πολύ βιαστικό Γεια-Γεια. Οι εν λόγω υπολογισμοί ισχύουν όχι μόνο για μικρά χρονικά διαστήματα αλλά και για περιόδους αρκετών μηνών. Ας εξετάσουμε την περίπτωση του κ. Γ και του κ. Δ, οι οποίοι διασταυρώνονται περίπου μία φορά τη μέρα, ανταλλάσσουν από ένα χάδι –Γεια-Γεια– και συνεχίζουν τον δρόμο τους. Ο κ. Γ φεύγει διακοπές για έναν μήνα. Την επομένη της επιστροφής του συναντά ως συνήθως τον κ. Δ. Αν σε αυτή την περίσταση ο κ. Δ πει μόνο ένα «Γεια» και τίποτα παραπάνω, ο κ. Γ θα προσβληθεί, «ο μυελός του θα μαζέψει λιγάκι». Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του, αυτός και ο κ. Δ οφείλουν ο ένας στον άλλον περίπου τριάντα χάδια. Αυτά μπορούν να συμπτυχθούν σε έναν μικρό αριθμό συναλλαγών, αν είναι αρκετά εμφατικές. Ο κατάλληλος τρόπος ανταπόκρισης από την πλευρά του κ. Δ έχει περίπου ως εξής (όπου κάθε μονάδα «έντασης» ή «ενδιαφέροντος» ισοδυναμεί με ένα χάδι):

1Δ: «Γεια!» (1 μονάδα)
2Δ: «Δεν σ’ έχω δει καθόλου τον τελευταίο καιρό». (2 μονάδες)
3Δ: «Α, έτσι, ε; Πού πήγες;» (5 μονάδες)
4Δ: «Τι μου λες! Πολύ ενδιαφέρον. Πώς ήταν;» (7 μονάδες)
5Δ: «Πάντως, φαίνεσαι μια χαρά». (4 μονάδες) «Ήρθαν κι οι δικοί σου μαζί;» (4 μονάδες)
6Δ: «Λοιπόν, χαίρομαι που σε ξαναβλέπω εδώ». (4 μονάδες)
7Δ: «Γεια χαρά». (1 μονάδα)

Η παραπάνω ανταπόκριση του κ. Δ τού δίνει συνολικά 28 μονάδες. Τόσο ο ίδιος όσο και ο κ. Γ γνωρίζουν ότι θα αναπληρώσει τις υπόλοιπες μονάδες την επόμενη μέρα, οπότε τώρα έχουν ουσιαστικά τακτοποιήσει τους λογαριασμούς τους. Δύο μέρες μετά, θα επανέλθουν στην καθιερωμένη τους ανταλλαγή δύο χαδιών, Γεια-Γεια. Αλλά τώρα «γνωρίζονται καλύτερα», ξέρουν δηλαδή ο καθένας για τον άλλον ότι είναι αξιόπιστος και αυτό μπορεί να φανεί χρήσιμο αν τύχει να συνευρεθούν «κοινωνικά».

Αξίζει επίσης να εξετάσουμε την αντίθετη περίπτωση. Ο κ. Ε και ο κ. Ζ έχουν καθιερώσει μια τελετουργία δύο χαδιών, Γεια-Γεια. Μια μέρα ο κ. Ε, αντί να συνεχίσει τον δρόμο του, σταματά και ρωτά «Τι κάνεις;». Ο διάλογος εξελίσσεται ως εξής:

1Ε: «Γεια!»
1Ζ: «Γεια!»
2Ε: «Τι κάνεις;»
2Ζ (Απορημένος): «Καλά, εσύ;»
3Ε: «Όλα καλά. Ζέστη έχει σήμερα, ε;»
3Ζ: «Ναι». (Επιφυλακτικά) «Φαίνεται πως θα βρέξει, όμως».
4Ε: «Χάρηκα που σε ξαναείδα».
4Ζ: «Κι εγώ το ίδιο. Συγγνώμη, πρέπει να φύγω για να προλάβω ανοιχτή τη βιβλιοθήκη. Γεια χαρά».
5Ε: «Γεια χαρά».

Καθώς ο κ. Ζ απομακρύνεται βιαστικά, αναρωτιέται: «Τι τον έπιασε ξαφνικά; Μήπως πουλάει ασφάλειες ή κάτι τέτοιο;». Σε συναλλακτικούς όρους, αυτό μεταφράζεται ως εξής: «Μου οφείλει όλο κι όλο ένα χάδι, γιατί μου δίνει πέντε;».

Μια ακόμα πιο απλή επίδειξη του πραγματικά συναλλακτικού χαρακτήρα, του δούναι και λαβείν που ενυπάρχει στις απλές τελετουργίες είναι η περίπτωση κατά την οποία ο κ. Η λέει «Γεια!» και ο κ. Θ προσπερνά χωρίς να απαντήσει. Η αντίδραση του κ. Η είναι «Τι έπαθε αυτός;», η οποία σημαίνει: «Του έδωσα ένα χάδι και δεν μου το ανταπόδωσε». Αν ο κ. Θ συνεχίσει αυτή τη συμπεριφορά και τη διευρύνει και σε άλλους γνωστούς του, θα προκαλέσει σχόλια στον κοινωνικό του περίγυρο.

Σε οριακές περιπτώσεις είναι δύσκολη ενίοτε η διάκριση μεταξύ διαδικασίας και τελετουργίας. Υπάρχει η τάση στους μη ειδικούς να αποκαλούν τις επαγγελματικές διαδικασίες τελετουργίες, ενώ στην πραγματικότητα κάθε συναλλαγή πιθανόν βασίζεται σε έγκυρη, ακόμα και ζωτικής σημασίας εμπειρία, πράγμα που οι μη ειδικοί δεν έχουν την απαραίτητη γνώση για να αντιληφθούν. Αντίστροφα, οι επαγγελματίες έχουν την τάση να εκλογικεύουν τελετουργικά στοιχεία που παραμένουν γαντζωμένα στις διαδικασίες τους και να αγνοούν τους σκεπτικιστές μη ειδικούς με την αιτιολογία ότι δεν έχουν τα φόντα για να καταλάβουν. Και ένας από τους πιθανούς τρόπους με τους οποίους οι καθιερωμένοι επαγγελματίες αντιστέκονται στην εισαγωγή έγκυρων νέων διαδικασιών είναι με το να τις απαξιώσουν ως τελετουργίες. Εξού και η τύχη του Semmelweis[5] και άλλων πρωτοπόρων.

Το θεμελιώδες και κοινό στοιχείο των διαδικασιών και των τελετουργιών είναι ο στερεότυπος χαρακτήρας τους. Από τη στιγμή που θα ξεκινήσει η πρώτη συναλλαγή, ολόκληρη η σειρά είναι προβλέψιμη και ακολουθεί προδιαγεγραμμένη πορεία προς μια προκαθορισμένη κατάληξη, εκτός και αν ανακύψουν ειδικές συνθήκες. Η διαφορά μεταξύ διαδικασιών και τελετουργιών έγκειται στην πηγή του προκαθορισμού: οι διαδικασίες είναι προγραμματισμένες από τον Ενήλικα, ενώ οι τελετουργίες είναι Γονικά τυποποιημένες.

Τα άτομα τα οποία δεν νιώθουν άνετα ή δεν είναι επιδέξια στις τελετουργίες ενίοτε τις αποφεύγουν υποκαθιστώντας τες με διαδικασίες. Τέτοιες περιπτώσεις βρίσκει κανείς, για παράδειγμα, μεταξύ των ατόμων που τους αρέσει να βοηθούν την οικοδέσποινα στην προετοιμασία ή το σερβίρισμα των εδεσμάτων και ποτών στα πάρτι.

tezo

ΜΕΡΟΣ Ι Ανάλυση παιχνιδιών
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ Πάρεργα

Τα πάρεργα εμφανίζονται σε κοινωνικά και χρονικά πλαίσια ποικίλων βαθμών συνθετότητας και, ως εκ τούτου, ποικίλουν και τα ίδια ως προς την πολυπλοκότητά τους. Εντούτοις, αν χρησιμοποιήσουμε τη συναλλαγή ως μονάδα της διαπροσωπικής επικοινωνίας, μπορούμε να απομονώσουμε για μελέτη από πρόσφορες καταστάσεις μια οντότητα την οποία ονομάζουμε απλό πάρεργο. To πάρεργο (pastime) ορίζεται ως μια σειρά ημιτελετουργικών, απλών, συμπληρωματικών συναλλαγών η οποία στρέφεται γύρω από ένα επιμέρους πεδίο της υλικής πραγματικότητας και έχει πρωταρχικό σκοπό την οργάνωση ενός χρονικού διαστήματος. Η αρχή και το τέλος του διαστήματος σηματοδοτούνται κατά κανόνα από διαδικασίες ή τελετουργίες. Οι συναλλαγές είναι προσαρμοστικά προγραμματισμένες, έτσι ώστε κάθε συμμετέχων να αποκομίσει τα μέγιστα δυνατά κέρδη ή οφέλη στη διάρκεια του εν λόγω χρονικού διαστήματος. Όσο καλύτερη η προσαρμογή του ατόμου, τόσο περισσότερα θα αποκομίσει.

Τα πάρεργα παίζονται συνήθως στα πάρτι («κοινωνικές συγκεντρώσεις») ή κατά την περίοδο αναμονής πριν από την έναρξη μιας επίσημης ομαδικής συνάντησης. Αυτές οι περίοδοι αναμονής προτού «ξεκινήσει» μια συνάντηση έχουν την ίδια δομή και δυναμική με τα «πάρτι». Τα πάρεργα είναι δυνατόν να έχουν τη μορφή «ψιλοκουβέντας» ή να γίνουν πιο σοβαρά, π.χ. λογομαχίες. Σε ένα μεγάλο κοκτέιλ πάρτι μπορεί να εκδηλωθεί μια ευρεία ποικιλία παρέργων. Σε μια γωνιά της αίθουσας κάποια άτομα παίζουν «Σύλλογο Γονέων και Κηδεμόνων», μια άλλη γωνιά είναι το φόρουμ της «Ψυχιατρικής», μια τρίτη αποτελεί το σκηνικό όπου παίζεται το «Έχεις Πάει Ποτέ» ή το «Τι Απέγινε», η τέταρτη είναι κλεισμένη για τα «Αυτοκίνητα Παντός Είδους» και ο μπουφές είναι ρεζερβέ για τις γυναίκες που θέλουν να παίξουν «Κουζίνα» ή «Γκαρνταρόμπα». Οι διαδικασίες που λαμβάνουν χώρα σε μια τέτοια συνάντηση θα είναι σχεδόν πανομοιότυπες –τα ονόματα θα διαφέρουν πού και πού– με τις διαδικασίες σε καμιά δεκαριά παρόμοια πάρτι που θα γίνονται την ίδια στιγμή στην περιοχή. Σε καμιά δεκαριά άλλα, διαφορετικού κοινωνικού επιπέδου, θα βρίσκεται σε εξέλιξη ένα διαφορετικό συνονθύλευμα πάρεργων.

Τα πάρεργα είναι δυνατό να ταξινομηθούν με διάφορους τρόπους. Οι εξωτερικοί προσδιοριστικοί παράγοντες είναι κοινωνιολογικοί (φύλο, ηλικία, οικογενειακή κατάσταση, πολιτιστικοί, φυλετικοί ή οικονομικοί παράγοντες). Τα πάρεργα «Αυτοκίνητα Παντός Είδους» (σύγκριση αυτοκινήτων) και «Ποιος νίκησε» (σπορ) είναι και τα δύο «Αντρικές Κουβέντες». Τα πάρεργα «Μανάβικο», «Κουζίνα» και «Γκαρνταρόμπα» είναι όλα «Γυναικείες Κουβέντες» – ή, όταν εκτυλίσσονται στις Νότιες Θάλασσες, «Κουβέντες των Mary[6]». Το «Κάνω Φάση» είναι εφηβικό, ενώ η αρχή της μέσης ηλικίας σηματοδοτείται από μια στροφή στον «Ισολογισμό». Άλλα είδη αυτής της κατηγορίας, τα οποία είναι όλα παραλλαγές της «Ψιλοκουβέντας», είναι τα εξής: το «Πώς θα» (κάνω κάτι), εύκολη λύση για να γεμίσεις τον χρόνο που κρατάνε οι σύντομες πτήσεις· το «Πόσο Κάνει», προσφιλές στα μπαρ της μικρομεσαίας τάξης· το «Έχεις Πάει Ποτέ» (σε κάποιο νοσταλγικό μέρος), παιχνίδι της μεσαίας τάξης για «παλιές καραβάνες», π.χ. πωλητές· το «Ξέρεις τον/την» (τάδε) για τους μοναχικούς· το «Τι Απέγινε» (εκείνο το καλό παιδί), το οποίο παίζεται συχνά από οικονομικά επιτυχημένους και αποτυχημένους· καθώς και το «Επόμενο Πρωί» (τι πονοκέφαλος μετά το μεθύσι) και το «Μαρτίνι» (Ξέρω έναν καλύτερο τρόπο), χαρακτηριστικά ενός ορισμένου τύπου φιλόδοξου νέου.

Η δομική-συναλλακτική ταξινόμηση είναι πιο προσωπική. Έτσι, το πάρεργο «Σύλλογος Γονέων και Κηδεμόνων» μπορεί να παιχτεί σε τρία επίπεδα. Στο επίπεδο Παιδιού με Παιδί παίρνει τη μορφή «Πώς τα Βγάζεις Πέρα με τους Δύσκολους Γονείς». Η μορφή Ενήλικα με Ενήλικα –ο κανονικός «Σύλλογος Γονέων και Κηδεμόνων»– είναι προσφιλής στις ενημερωμένες νεαρές μητέρες. Στους μεγαλύτερους συνήθως παίρνει τη δογματική Γονέα προς Γονέα μορφή της «Νεανικής Παραβατικότητας». Κάποια παντρεμένα ζευγάρια παίζουν το «Πες τους, Αγάπη μου», στο οποίο η σύζυγος είναι Γονική και ο σύζυγος ανταποκρίνεται στις προσδοκίες σαν πρόωρα ανεπτυγμένο παιδί. Το «Κοίτα, Μαμά, Κάνω Χωρίς Χέρια» είναι παρομοίως ένα πάρεργο Παιδιού-Γονέα, κατάλληλο για ανθρώπους κάθε ηλικίας, το οποίο ενίοτε μετατρέπεται αθόρυβα στο «Ω, Σιγά το Πράγμα».

Ακόμα πιο ισχυρή είναι η ψυχολογική ταξινόμηση των πάρεργων. Τα πάρεργα «Σύλλογος Γονέων και Κηδεμόνων» και «Ψυχιατρική», για παράδειγμα, είναι δυνατό να παιχτούν είτε σε προβολική είτε σε ενδοβολική μορφή.

Η ανάλυση του «Συλλόγου Γονέων και Κηδεμόνων» Προβολικού Τύπου απεικονίζεται στο Σχήμα 6(α), με βάση το ακόλουθο παράδειγμα Γονέα με Γονέα:

Α: «Δεν θα υπήρχε τόση νεανική παραβατικότητα, αν δεν υπήρχαν διαλυμένες οικογένειες».
Β: «Δεν είναι μόνο αυτό. Στις μέρες μας, ακόμα και στις καλές οικογένειες δεν μαθαίνουν στα παιδιά τρόπους όπως άλλοτε».
Το πάρεργο «Σύλλογος Γονέων και Κηδεμόνων» Ενδοβολικού Τύπου εκτυλίσσεται κάπως έτσι (Ενήλικας-Ενήλικας):
Γ: «Φαίνεται πως δεν έχω τα φόντα για να είμαι καλή μητέρα».
Δ: «Όσο σκληρά κι αν προσπαθείς, ποτέ δεν εξελίσσονται όπως θέλεις εσύ, οπότε αναγκάζεσαι να αναρωτιέσαι συνεχώς αν κάνεις το σωστό και τι λάθη έχεις κάνει».

Το πάρεργο «Ψυχιατρική» Προβολικού Τύπου παίρνει την εξής μορφή Ενήλικα με Ενήλικα:

Ε: «Νομίζω ότι κάποια ασυνείδητη στοματική ματαίωση τον κάνει να συμπεριφέρεται έτσι».
Ζ: «Διακρίνω επιτυχημένη μετουσίωση της επιθετικότητάς σου».
Το Σχήμα 6(β) απεικονίζει το πάρεργο «Ψυχιατρική» Ενδοβολικού Τύπου, επίσης Ενήλικα με Ενήλικα:
Η: «Αυτός ο πίνακας συμβολίζει για μένα το πασάλειμμα περιττωμάτων».
Θ: «Στη δική μου περίπτωση, η ζωγραφική είναι μια προσπάθεια να ευχαριστήσω τον πατέρα μου».

Τα πάρεργα βοηθούν στην οργάνωση του χρόνου και προσφέρουν αμοιβαίως αποδεκτό χάιδεμα στους συμμετέχοντες. Επιπλέον, λειτουργούν ως διαδικασίες κοινωνικής επιλογής. Όσο βρίσκεται σε εξέλιξη ένα πάρεργο, το Παιδί μέσα σε κάθε παίκτη παρατηρεί με προσοχή και αξιολογεί τις δυνατότητες που παρουσιάζουν οι άλλοι συμμετέχοντες. Όταν τελειώσει το πάρτι, κάθε άτομο θα έχει επιλέξει ορισμένους παίκτες που θα ήθελε να ξαναδεί, ενώ άλλους θα τους απορρίψει, ανεξάρτητα από το πόσο επιδέξια ή ευχάριστα συμμετείχαν στο πάρεργο. Ο καθένας επιλέγει εκείνους που του φαίνονται καταλληλότεροι υποψήφιοι για πιο σύνθετες σχέσεις, δηλαδή για παιχνίδια. Αυτό το σύστημα κατάταξης, όσο πειστικά και αν το εκλογικεύσει κανείς, στην πραγματικότητα είναι ως επί το πλείστον ασυνείδητο και διαισθητικό.

Σε ειδικές περιπτώσεις, ο Ενήλικας παραμερίζει το Παιδί κατά τη διαδικασία επιλογής. Σαφέστερο και πιο παραστατικό παράδειγμα αποτελεί ο πωλητής ασφαλειών, ο οποίος μαθαίνει επιμελώς να παίζει κοινωνικά πάρεργα. Όση ώρα παίζει, ο Ενήλικάς του ακούει προσπαθώντας να διακρίνει πιθανούς πελάτες και αυτούς επιλέγει μεταξύ των παικτών ως άτομα που θα ήθελε να ξαναδεί. Η ικανότητά τους στα παιχνίδια ή ο βαθμός στον οποίο του ταιριάζουν δεν λαμβάνονται καθόλου υπόψη στη διαδικασία επιλογής του πωλητή. Η επιλογή του βασίζεται, όπως συμβαίνει στις περισσότερες περιπτώσεις, σε περιφερειακούς παράγοντες, στην προκειμένη περίπτωση στην οικονομική τους διάθεση.

Τα πάρεργα, ωστόσο, είναι αρκετά «κλειστά». Για παράδειγμα, οι «Αντρικές Κουβέντες» και οι «Γυναικείες Κουβέντες» δεν αναμειγνύονται. Οι άνθρωποι που παίζουν μια ενδιαφέρουσα παρτίδα του «Έχεις Πάει Ποτέ» (εκεί) θα ενοχληθούν από κάποιον εισβολέα που θέλει να παίξει «Πόσο Κάνουν» (τα αβοκάντο) ή «Επόμενο Πρωί». Αν κάποιοι παίζουν Προβολικό «Σύλλογο Γονέων και Κηδεμόνων», θα τους κακοφανεί αν παρέμβει κάποιος που παίζει Ενδοβολικό «Σύλλογο Γονέων και Κηδεμόνων», αν και συνήθως όχι τόσο έντονα όσο στην αντίστροφη περίπτωση.

Τα πάρεργα αποτελούν τη βάση για την επιλογή γνωστών και ενδέχεται να οδηγήσουν σε φιλίες. Μια παρέα γυναικών που επισκέπτονται η μία την άλλη κάθε πρωί για καφέ, για να παίξουν «Απείθαρχο Σύζυγο», είναι πιθανό να υποδεχτούν με ψυχρότητα μια νέα γειτόνισσα που θέλει να παίξει «Ρομάντζο με Χάπι Εντ». Αν οι κυρίες αρέσκονται να συζητούν για το πόσο κακοί είναι οι άντρες τους, είναι πολύ ενοχλητική γι’ αυτές μια νεοφερμένη που δηλώνει ότι ο δικός της σύζυγος είναι υπέροχος, για την ακρίβεια τέλειος, και δεν θα την κρατήσουν για πολύ. Επομένως, σε ένα κοκτέιλ πάρτι, αν κάποιος θέλει να μετακινηθεί από μια γωνιά σε μια άλλη, θα πρέπει είτε να πάρει και αυτός μέρος στο πάρεργο που παίζεται εκεί είτε να αλλάξει κανάλι στην όλη διαδικασία. Μια καλή οικοδέσποινα ασφαλώς παίρνει αμέσως την κατάσταση στα χέρια της και ενημερώνει για το πρόγραμμα: «Παίζαμε Προβολικό “Σύλλογο Γονέων και Κηδεμόνων”. Εσύ τι λες;» ή «Ελάτε τώρα, κορίτσια, παίζετε αρκετή ώρα “Γκαρνταρόμπα”. Ο κ. Κ αποδώ είναι συγγραφέας/πολιτικός/χειρουργός και είμαι σίγουρη ότι θα ήθελε να παίξει “Κοίτα, Μαμά, Κάνω Χωρίς Χέρια”. Έτσι δεν είναι, κ. Κ;».

Ένα άλλο σημαντικό όφελος που αποκομίζει κανείς από τα πάρεργα είναι η επιβεβαίωση του ρόλου και η σταθεροποίηση της υπαρξιακής θέσης του. Ο ρόλος είναι κάτι παρόμοιο με αυτό που ο Jung αποκαλεί περσόνα, με τη διαφορά ότι είναι λιγότερο καιροσκοπικός και πιο βαθιά ριζωμένος στις φαντασιώσεις του ατόμου. Έτσι, στον Προβολικό «Σύλλογο Γονέων και Κηδεμόνων», ένας παίκτης μπορεί να πάρει τον ρόλο του σκληρού Γονέα, ένας άλλος τον ρόλο του ενάρετου Γονέα, ένας τρίτος τον ρόλο του ενδοτικού Γονέα και ένας τέταρτος τον ρόλο του υποστηρικτικού Γονέα. Και οι τέσσερις βιώνουν και επιδεικνύουν μια Γονική κατάσταση του Εγώ, αλλά ο καθένας παρουσιάζεται με διαφορετικό τρόπο. Ο ρόλος καθενός επιβεβαιώνεται αν επικρατήσει, αν δηλαδή δεν αντιμετωπίσει αντιπαλότητα ή αν ισχυροποιηθεί από την όποια αντιπαλότητα συναντήσει ή αν επιδοκιμαστεί με χάδια από ορισμένους τύπους ανθρώπων.

Η επιβεβαίωση του ρόλου του ατόμου σταθεροποιεί τη θέση του και αυτό ονομάζεται υπαρξιακό όφελος του πάρεργου. Η θέση (position) είναι ένα απλό κατηγόρημα και επηρεάζει όλες τις συναλλαγές του ατόμου. Μακροπρόθεσμα καθορίζει την τύχη του και συχνά και την τύχη των απογόνων του. Η θέση πιθανόν να είναι λίγο πολύ απόλυτη. Τυπικές θέσεις από τις οποίες μπορεί κανείς να παίξει Προβολικό «Σύλλογο Γονέων και Κηδεμόνων» είναι: «Όλα τα παιδιά είναι κακά!», «Όλα τα άλλα παιδιά είναι κακά!», «Όλα τα παιδιά είναι δυστυχισμένα!», «Όλα τα παιδιά είναι κατατρεγμένα!». Από αυτές τις θέσεις θα μπορούσαν να προκύψουν, αντίστοιχα, οι ρόλοι του σκληρού, του ηθικά αλαζονικού, του ενδοτικού και του υποστηρικτικού Γονέα. Για την ακρίβεια, η θέση εκδηλώνεται πρωτίστως με την ψυχική στάση την οποία επιφέρει και με αυτή τη στάση πραγματοποιεί το άτομο τις συναλλαγές που συνθέτουν τον ρόλο του.

Οι θέσεις υιοθετούνται και παγιώνονται σε εκπληκτικά νεαρή ηλικία, από το δεύτερο –ή ακόμα και από το πρώτο– έως το έβδομο έτος ζωής και οπωσδήποτε πολύ πριν αποκτήσει το άτομο επαρκή ικανότητα ή εμπειρία για να αναλάβει μια τόσο σοβαρή δέσμευση. Δεν είναι δύσκολο να συμπεράνουμε από τη θέση ενός ατόμου τι είδους παιδική ηλικία πρέπει να είχε. Εκτός εάν παρέμβει κάτι ή κάποιος, περνάει την υπόλοιπη ζωή του σταθεροποιώντας τη θέση του και αντιμετωπίζοντας τις καταστάσεις που την απειλούν: είτε αποφεύγοντάς τες είτε αποτρέποντας ορισμένα στοιχεία τους είτε κατευθύνοντας προκλητικά τις καταστάσεις, ούτως ώστε να μετατραπούν από απειλές σε δικαιολογίες. Ένας λόγος για τον οποίο τα πάρεργα είναι τόσο στερεότυπα είναι το ότι εξυπηρετούν τέτοιους στερεότυπους σκοπούς. Αλλά τα κέρδη που προσφέρουν εξηγούν γιατί τα παίζουν οι άνθρωποι με τόση προθυμία και γιατί είναι τόσο ευχάριστα, όταν παίζονται με ανθρώπους που έχουν και προσπαθούν να διατηρήσουν εποικοδομητικές ή καλοπροαίρετες θέσεις.

Δεν είναι πάντα εύκολο να διακρίνουμε ένα πάρεργο από μια δραστηριότητα και συχνά εμφανίζονται συνδυασμοί. Πολλά κοινότοπα πάρεργα, όπως το «Αυτοκίνητα Παντός Είδους», συνίστανται από διαλόγους που οι ψυχολόγοι θα ονόμαζαν Πολλαπλής Επιλογής-Συμπλήρωσης Πρότασης.

Α. «Μου αρέσουν τα Ford/Chevrolet/Plymouth περισσότερο από τα Ford/Chevrolet/Plymouth, γιατί…»
Β. «Ω! Θα προτιμούσα να έχω ένα Ford/Chevrolet/Plymouth, παρά ένα Ford/Chevrolet/Plymouth, γιατί…»

Είναι προφανές ότι τέτοιου είδους στερεότυπα ενδέχεται να περιέχουν πράγματι κάποιες χρήσιμες πληροφορίες.

Μπορούμε να αναφέρουμε μερικά ακόμα συνηθισμένα πάρεργα. Το «Κι Εγώ» αποτελεί συχνά παραλλαγή του «Δεν Είναι Φοβερό». Το «Γιατί Δεν» (κάνουν κάτι γι’ αυτό) είναι προσφιλές στις νοικοκυρές που δεν θέλουν να χειραφετηθούν. Το «Τότε Θα» είναι ένα πάρεργο Παιδιού-Παιδιού. Το «Ας Βρούμε» (κάτι να κάνουμε) παίζεται από ανήλικους παραβάτες ή σκανδαλιάρηδες ενήλικες.

tezo

ΜΕΡΟΣ Ι Ανάλυση παιχνιδιών
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ Παιχνίδια[7]

α. ΟΡΙΣΜΟΣ

Παιχνίδι είναι μια συνεχιζόμενη διαδοχή συμπληρωματικών συγκαλυμμένων συναλλαγών η οποία οδεύει προς μια καθορισμένη, προβλέψιμη έκβαση. Μπορεί να περιγραφεί ως ένα επαναλαμβανόμενο σύνολο συναλλαγών, συχνά μονότονων, το οποίο είναι αληθοφανές και έχει ένα κρυφό κίνητρο. Στην καθομιλουμένη, πρόκειται για μια σειρά κινήσεων με μια «Παγίδα». Τα παιχνίδια διακρίνονται σαφώς από τις διαδικασίες, τις τελετουργίες και τα πάρεργα με βάση δύο κύρια χαρακτηριστικά: (1) τον συγκαλυμμένο χαρακτήρα τους και (2) την Απολαβή. Οι διαδικασίες μπορεί να είναι επιτυχείς, οι τελετουργίες αποτελεσματικές και τα πάρεργα επωφελή, αλλά είναι όλα τους εξ ορισμού ανυπόκριτα· μπορεί να ενέχουν συναγωνισμό αλλά όχι σύγκρουση, και η κατάληξη ενδέχεται να είναι συγκλονιστική αλλά δεν είναι δραματική. Από την άλλη, κάθε παιχνίδι είναι κατά βάση ανειλικρινές και η έκβαση έχει δραματικό, όχι απλώς συναρπαστικό, χαρακτήρα.

Απομένει να διαχωρίσουμε τα παιχνίδια από τον τελευταίο τύπο κοινωνικής δράσης που δεν έχει ακόμη αναφερθεί. Ενέργεια (operation) είναι μια απλή συναλλαγή ή σύνολο συναλλαγών που επιχειρείται για έναν συγκεκριμένο, εκπεφρασμένο σκοπό. Αν κάποιος ζητήσει ανοιχτά καθησύχαση και την πάρει, αυτή είναι μια ενέργεια. Αν κάποιος ζητήσει καθησύχαση και, αφού την πάρει, τη στρέψει με κάποιο τρόπο εις βάρος εκείνου που του την πρόσφερε, πρόκειται για παιχνίδι. Επιφανειακά, επομένως, ένα παιχνίδι μοιάζει με σύνολο Ενεργειών, αλλά μετά την τελική Απολαβή γίνεται φανερό πως οι εν λόγω «Ενέργειες» ήταν στην πραγματικότητα ελιγμοί, όχι ειλικρινή αιτήματα αλλά κινήσεις του παιχνιδιού.

Στο «παιχνίδι του ασφαλιστή», για παράδειγμα, ό,τι και αν φαίνεται πως κάνει ο δρων στη συζήτηση, αν είναι ζόρικος παίκτης, στην πραγματικότητα ψάχνει ή προσπαθεί να πείσει έναν πιθανό πελάτη. Αυτό που επιδιώκει, αν είναι άξιος ο μισθός του, είναι να «πιάσει την καλή». Το ίδιο ισχύει για το «παιχνίδι του μεσίτη», το «παιχνίδι της πιτζάμας»[8] και παρόμοιες απασχολήσεις. Συνεπώς, σε μια κοινωνική συγκέντρωση, όσο ένας πωλητής ασχολείται με πάρεργα, ιδίως παραλλαγές του «Ισολογισμού», η ένθερμη συμμετοχή του πιθανόν υποκρύπτει μια σειρά από επιδέξιους ελιγμούς που έχουν σκοπό να αποσπάσουν πληροφορίες επαγγελματικού ενδιαφέροντος. Υπάρχουν δεκάδες συντεχνιακά περιοδικά αφιερωμένα στη βελτίωση των εμπορικών ελιγμών τα οποία περιέχουν περιγραφές για διακεκριμένους παίκτες και παιχνίδια (ενδιαφέροντες εμπόρους που κλείνουν ασυνήθιστα μεγάλες συμφωνίες). Από τη συναλλακτική σκοπιά, αυτά τα περιοδικά αποτελούν απλώς παραλλαγές των αθλητικών περιοδικών όπως το Sports Illustrated ή το Chess World.

Όσον αφορά τις γωνιώδεις συναλλαγές –τα παιχνίδια τα οποία σχεδιάζονται συνειδητά, με επαγγελματική ακρίβεια και υπό Ενήλικο έλεγχο, για να αποδώσουν τα μέγιστα δυνατά κέρδη– τα μεγάλα «κομπιναδόρικα παιχνίδια» (con games) τα οποία άκμασαν στις αρχές του 20ού αιώνα είναι αξεπέραστα ως προς τον λεπτομερή πρακτικό σχεδιασμό και την ψυχολογική μαεστρία τους.1

Αυτό που μας ενδιαφέρει εδώ όμως είναι τα ασυνείδητα παιχνίδια που παίζουν ανυποψίαστοι άνθρωποι μπλεγμένοι σε διπλές συναλλαγές των οποίων δεν έχουν πλήρη επίγνωση και οι οποίες αποτελούν την πιο σημαντική διάσταση της κοινωνικής ζωής σε ολόκληρο τον κόσμο. Χάρη στα δυναμικά τους χαρακτηριστικά, τα παιχνίδια διακρίνονται εύκολα από τις στατικές στάσεις, οι οποίες προκύπτουν από την υιοθέτηση μιας θέσης.

Η χρήση της λέξης «παιχνίδι» δεν θα πρέπει να μας παραπλανά. Όπως εξηγήσαμε στην εισαγωγή, δεν υποδηλώνει απαραιτήτως διασκέδαση ούτε καν ευχαρίστηση. Πολλοί πωλητές δεν θεωρούν την εργασία τους διασκέδαση, όπως κατέστησε σαφές ο Arthur Miller στο θεατρικό του έργο Ο θάνατος του εμποράκου. Επίσης, τα παιχνίδια ενίοτε δεν στερούνται καθόλου σοβαρότητας. Οι άνθρωποι παίρνουν σήμερα πολύ σοβαρά τους ποδοσφαιρικούς αγώνες, αλλά όχι περισσότερο απ’ ό,τι τα συναλλακτικά παιχνίδια όπως το παιχνίδι του «Αλκοολικού» ή του «Βιαστή Τρίτου Βαθμού».

Το ίδιο ισχύει για το ρήμα «παίζω», όπως μπορεί να βεβαιώσει οποιοσδήποτε έχει «παίξει» σκληρό πόκερ ή έχει «παίξει» στο χρηματιστήριο για μεγάλο χρονικό διάστημα. Η δυνητική σοβαρότητα των παιχνιδιών και του να «παίζεις» και οι ενδεχομένως σοβαρές συνέπειες είναι γνωστές στους ανθρωπολόγους. Το πιο σύνθετο παιχνίδι που υπήρξε ποτέ, ο «Αυλικός», που τόσο ωραία περιγράφει ο Stendhal στο έργο του Το Μοναστήρι της Πάρμας[9], ήταν θανάσιμα σοβαρό. Μακράν το πιο ζοφερό είναι, αναμφίβολα, το παιχνίδι του «Πολέμου».

tezo

ΜΕΡΟΣ Ι Ανάλυση παιχνιδιών
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ Παιχνίδια[7]

β. ΕΝΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ

Το πιο συνηθισμένο παιχνίδι μεταξύ συζύγων είναι το ονομαζόμενο στην καθομιλουμένη «Αν Δεν Ήσουν Εσύ», και αυτό θα χρησιμοποιήσουμε ως παράδειγμα για να γίνουν κατανοητά τα γενικά χαρακτηριστικά των παιχνιδιών.

Η κ. Λευκή παραπονιόταν πως ο σύζυγός της την περιόριζε πολύ ως προς τις κοινωνικές της δραστηριότητες κι έτσι ποτέ δεν έμαθε χορό. Λόγω αλλαγών στη στάση της –αποτέλεσμα ψυχιατρικής θεραπείας– ο σύζυγός της έγινε λιγότερο σίγουρος για τον εαυτό του και πιο υποχωρητικός. Η κ. Λευκή ήταν πια ελεύθερη να διευρύνει τη σφαίρα των δραστηριοτήτων της. Γράφτηκε, λοιπόν, σε μια σχολή χορού και τότε ανακάλυψε, προς απόγνωσή της, ότι φοβόταν παθολογικά τις πίστες χορού. Έτσι αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το συγκεκριμένο σχέδιο.

Η ατυχής αυτή περιπέτεια, μαζί με άλλες παρεμφερείς, ξεσκέπασαν ορισμένες σημαντικές πλευρές της δομής του γάμου της. Μεταξύ πολλών επίδοξων μνηστήρων, διάλεξε για σύζυγο έναν καταπιεστικό άντρα. Βρέθηκε έτσι σε θέση που της επέτρεπε να παραπονιέται ότι θα μπορούσε να κάνει ένα σωρό πράγματα «αν δεν ήσουν εσύ». Πολλές φίλες της είχαν επίσης καταπιεστικούς συζύγους και, όταν βρίσκονταν για τον πρωινό τους καφέ, περνούσαν πολύ χρόνο παίζοντας «Αν Δεν Ήταν Αυτός».

Εντούτοις, όπως αποδείχτηκε τελικά και παρά τα παράπονά της, ο συγκεκριμένος σύζυγος στην πραγματικότητα της πρόσφερε μια πολύ σημαντική υπηρεσία: της απαγόρευε να κάνει κάτι που κατά βάθος φοβόταν, γλιτώνοντάς τη μάλιστα ακόμα και από τη συνειδητοποίηση των φόβων της. Αυτός ήταν ένας από τους λόγους για τους οποίους το Παιδί της είχε πανέξυπνα επιλέξει έναν καταπιεστικό σύζυγο.

Αλλά η ιστορία δεν τελειώνει εκεί. Οι απαγορεύσεις του και τα παράπονά της οδηγούσαν συχνά σε καβγάδες, βλάπτοντας σοβαρά τη σεξουαλική τους ζωή. Και επειδή εκείνος ένιωθε ενοχές, της έφερνε συχνά δώρα, πράγμα που ενδεχομένως να μην έκανε σε άλλη περίπτωση. Το σίγουρο είναι πως όταν της πρόσφερε περισσότερη ελευθερία, τα δώρα του ελαττώθηκαν σε συχνότητα και πολυτέλεια. Εκείνη και ο σύζυγός της δεν είχαν πολλά κοινά, πέρα από τις έγνοιες του νοικοκυριού και τα παιδιά τους, οπότε οι καβγάδες τους ξεχώριζαν ως σημαντικά γεγονότα. Σε αυτές κυρίως τις περιπτώσεις έκαναν κάποιες συζητήσεις που δεν ήταν εντελώς ρηχές. Πάντως, ο έγγαμος βίος της κ. Λευκής της είχε αποδείξει ένα πράγμα που υποστήριζε πάντα: ότι όλοι οι άντρες είναι κακοί και τυραννικοί. Όπως αποκαλύφθηκε, αυτή η στάση συνδεόταν με κάποιες φαντασιώσεις σεξουαλικής κακοποίησις της που την είχαν βασανίσει όταν ήταν νεότερη.

Υπάρχουν διάφοροι τρόποι για να περιγράψουμε με γενικούς όρους το εν λόγω παιχνίδι. Είναι εμφανές ότι ανήκει στο ευρύ πεδίο της κοινωνικής δυναμικής. Το βασικό γεγονός είναι ότι με το να παντρευτούν ο κύριος και η κυρία Λευκού έχουν μια ευκαιρία να επικοινωνήσουν, και μια τέτοια ευκαιρία μπορεί να ονομαστεί κοινωνική επαφή. Το γεγονός ότι χρησιμοποιούν αυτή την ευκαιρία καθιστά το σπιτικό τους μια κοινωνική συνάθροιση, σε αντιδιαστολή, για παράδειγμα, με έναν υπόγειο σιδηρόδρομο της Νέας Υόρκης, όπου οι άνθρωποι έρχονται σε χωρική επαφή αλλά σπάνια κάνουν χρήση της ευκαιρίας και, ως εκ τούτου, απαρτίζουν μια μη κοινωνική συνάθροιση. Η επίδραση που ασκούν ο κύριος και η κυρία Λευκού στη συμπεριφορά και τις αντιδράσεις ο ένας του άλλου συνιστά κοινωνική δράση. Διάφοροι επιστημονικοί κλάδοι θα διερευνούσαν αυτού του είδους την κοινωνική δράση από διαφορετικές οπτικές.

Εφόσον μας ενδιαφέρουν εδώ το προσωπικό ιστορικό και η ψυχοδυναμική των συμμετεχόντων, η παρούσα προσέγγιση αποτελεί μια όψη της κοινωνικής ψυχιατρικής. Προβαίνουμε σε κάποια σιωπηρή ή ρητή κρίση σχετικά με το κατά πόσον είναι «υγιή» τα υπό μελέτη παιχνίδια. Η εν λόγω προσέγγιση είναι κάπως διαφορετική από τις πιο ουδέτερες στάσεις της κοινωνιολογίας και της κοινωνικής ψυχολογίας, που κατά κανόνα δεν παίρνουν θέση. Η ψυχιατρική διατηρεί το δικαίωμα να λέει «Για μισό λεπτό!», πράγμα που δεν κάνουν οι άλλοι επιστημονικοί κλάδοι. Η συναλλακτική ανάλυση είναι κλάδος της κοινωνικής ψυχιατρικής και η ανάλυση παιχνιδιών αποτελεί ειδική έκφανση της συναλλακτικής ανάλυσης.

Η πρακτική ανάλυση παιχνιδιών ασχολείται με ειδικές περιπτώσεις όπως εμφανίζονται σε συγκεκριμένες καταστάσεις. Η θεωρητική ανάλυση παιχνιδιών επιχειρεί να εξετάσει αφαιρετικά και να γενικεύσει τα χαρακτηριστικά διάφορων παιχνιδιών, ώστε να είναι αναγνωρίσιμα ανεξάρτητα από το εκάστοτε λεκτικό περιεχόμενο και το πολιτισμικό τους πλέγμα. Για παράδειγμα, η θεωρητική ανάλυση του «Αν Δεν Ήσουν Εσύ» Γαμήλιου Τύπου θα πρέπει να διατυπώνει τα χαρακτηριστικά του παιχνιδιού με τέτοιο τρόπο, ώστε να αναγνωρίζεται εξίσου εύκολα είτε παίζεται σε ένα χωριό της Νέας Γουινέας είτε σε ένα ρετιρέ στο Mανχάταν, είτε αφορά μια γαμήλια δεξίωση είτε το οικονομικό ζήτημα της εξασφάλισης καλαμιών ψαρέματος για τα εγγόνια· και ανεξάρτητα από το πόσο απροκάλυπτα ή έντεχνα γίνονται οι κινήσεις, σύμφωνα με τον επιτρεπτό βαθμό ευθύτητας μεταξύ των συζύγων. Η συχνότητα του παιχνιδιού σε μια ορισμένη κοινωνία εμπίπτει στα ενδιαφέροντα της κοινωνιολογίας και της ανθρωπολογίας. Η ανάλυση παιχνιδιών, ως τμήμα της κοινωνικής ψυχιατρικής, ενδιαφέρεται μόνο για την περιγραφή του παιχνιδιού όποτε αυτό συμβαίνει, ανεξάρτητα από τη συχνότητά του. Αυτή η διάκριση δεν είναι πλήρης, αλλά είναι ανάλογη με τη διάκριση μεταξύ δημόσιας υγείας και εσωτερικής παθολογίας: η πρώτη ενδιαφέρεται για τον επιπολασμό της ελονοσίας, ενώ η δεύτερη μελετά περιπτώσεις της όπου και όπως προκύπτουν, στη ζούγκλα ή στο Mανχάταν.

Το σύστημα που περιγράφεται στη συνέχεια θεωρείται, με βάση την τρέχουσα εμπειρία, το πιο χρήσιμο για τη θεωρητική ανάλυση παιχνιδιών. Αναμφίβολα θα βελτιωθεί με τη συσσώρευση περαιτέρω γνώσης. Η πρώτη προϋπόθεση είναι να αναγνωρίσουμε ότι μια ορισμένη διαδοχή ελιγμών ικανοποιεί τα κριτήρια ενός παιχνιδιού. Στη συνέχεια, συλλέγεται ο μέγιστος δυνατός αριθμός δειγμάτων του παιχνιδιού. Έπειτα απομονώνουμε τα σημαντικά κοινά χαρακτηριστικά των διάφορων δειγμάτων. Ορισμένα στοιχεία αναδεικνύονται ως απαραίτητα. Αυτά ταξινομούνται στη συνέχεια κάτω από τίτλους οι οποίοι έχουν επιλεγεί με σκοπό να είναι κατά το δυνατόν δηλωτικοί και διαφωτιστικοί στην παρούσα φάση της γνώσης μας. Η ανάλυση επιχειρείται από την οπτική του παίκτη που κάνει τη «μάνα», της κ. Λευκής στην προκειμένη περίπτωση.

Θέση (thesis)[10]. Πρόκειται για γενική περιγραφή του παιχνιδιού, η οποία περιλαμβάνει την άμεσα αντιληπτή διαδοχή συμβάντων (το κοινωνικό επίπεδο), καθώς και πληροφορίες για το ψυχολογικό υπόβαθρο και την ψυχολογική εξέλιξη και σημασία τους (το ψυχολογικό επίπεδο). Στην περίπτωση του «Αν Δεν Ήσουν Εσύ» Γαμήλιου Τύπου, αρκούν οι λεπτομέρειες που ήδη δόθηκαν (σ. 94-97). Χάριν συντομίας, θα αναφέρουμε το εν λόγω παιχνίδι στο εξής ως ΑΔΗΕ.

Αντίθεση (antithesis). Η υπόθεση ότι μια ορισμένη αλληλουχία συνιστά παιχνίδι διατυπώνεται με επιφύλαξη, έως ότου επιβεβαιωθεί εμπειρικά. Αυτή η επιβεβαίωση επιτυγχάνεται μέσω της άρνησης του άλλου να παίξει ή της περικοπής της Απολαβής. Ο παίκτης που κάνει τη «μάνα» θα καταβάλει τότε πιο έντονες προσπάθειες για να συνεχιστεί το παιχνίδι. Αν έρθει αντιμέτωπος με ανένδοτη άρνηση του άλλου να παίξει ή με επιτυχημένη περικοπή της Απολαβής, θα βυθιστεί σε μια κατάσταση που ονομάζεται «απελπισία», η οποία μοιάζει από κάποιες απόψεις με την κατάθλιψη, αλλά έχει σημαντικές διαφορές. Η λεγόμενη απελπισία είναι πιο οξεία και περιέχει στοιχεία ματαίωσης και σύγχυσης. Για παράδειγμα, το άτομο ενδέχεται να νιώσει μπερδεμένο και να αρχίσει να κλαίει. Σε μια επιτυχημένη θεραπευτική κατάσταση, αυτή η εκδήλωση μπορεί σύντομα να αντικατασταθεί από εύθυμο γέλιο, το οποίο υποδηλώνει συνειδητοποίηση του Ενήλικα: «Άρχισα πάλι τα ίδια!». Επομένως, η απελπισία είναι πρόβλημα του Ενήλικα, ενώ στην κατάθλιψη την εκτελεστική εξουσία έχει το Παιδί. Η αισιοδοξία, ο ενθουσιασμός ή το ζωηρό ενδιαφέρον του ανθρώπου για ό,τι τον περιβάλλει αποτελεί το αντίθετο της κατάθλιψης. Το γέλιο είναι το αντίθετο της απελπισίας. Γι’ αυτό και είναι ευχάριστη η θεραπευτική ανάλυση παιχνιδιών. Η Αντίθεση στο ΑΔΗΕ είναι η διάθεση προσφοράς ελευθερίας. Όσο ο σύζυγος απαγορεύει, το παιχνίδι συνεχίζεται. Αν ο σύζυγος, αντί να πει «Μην τολμήσεις!», πει «Κάν’ το!», οι λανθάνουσες φοβίες θα αποκαλυφθούν και η σύζυγος δεν θα μπορεί πια να στραφεί εναντίον του, όπως φάνηκε στην περίπτωση της κ. Λευκής.

Για να κατανοηθεί σαφώς ένα παιχνίδι, θα πρέπει να είναι γνωστή η Αντίθεσή του και να αποδειχτεί στην πράξη η αποτελεσματικότητά της.

Σκοπός. Εκφράζει τον γενικό σκοπό του παιχνιδιού. Ενίοτε υπάρχουν περισσότερες από μία πιθανές επιλογές. Ως σκοπό του ΑΔΗΕ μπορούμε να αναφέρουμε είτε την καθησύχαση («Δεν είναι ότι φοβάμαι, είναι ότι δεν μ’ αφήνει») είτε τη δικαίωση («Δεν είναι ότι δεν προσπαθώ, είναι ότι με περιορίζει»). Η καθησυχαστική λειτουργία είναι πιο εύκολο να αποσαφηνιστεί και συμφωνεί περισσότερο με τις ανάγκες ασφάλειας της συζύγου. Επομένως, είναι πιο απλό να θεωρήσουμε ότι σκοπός του ΑΔΗΕ είναι η καθησύχαση.

Ρόλοι. Όπως σημειώθηκε παραπάνω, οι καταστάσεις του Εγώ δεν είναι ρόλοι αλλά φαινόμενα. Συνεπώς, σε μια μεθοδική περιγραφή, θα πρέπει να γίνεται διάκριση μεταξύ καταστάσεων του Εγώ και ρόλων. Τα παιχνίδια μπορεί να αφορούν δύο, τρία ή πολλά άτομα, ανάλογα με τον αριθμό των διαθέσιμων ρόλων. Άλλοτε η κατάσταση του Εγώ κάθε παίκτη ταιριάζει με τον ρόλο του και άλλοτε όχι.

Το ΑΔΗΕ είναι παιχνίδι για δύο και απαιτεί μια περιορισμένη σύζυγο και έναν καταπιεστικό σύζυγο. Η σύζυγος μπορεί να παίξει τον ρόλο της είτε ως συνετός Ενήλικας («Είναι καλύτερα να κάνω αυτό που μου λέει») είτε ως τσατισμένο Παιδί. Ο καταπιεστικός σύζυγος μπορεί να διατηρήσει μια Ενήλικη κατάσταση του Εγώ («Είναι καλύτερα να κάνεις αυτό που σου λέω») ή να υποπέσει σε μια Γονική («Το καλό που σου θέλω να κάνεις ό,τι σου λέω»).

Δυναμική. Υπάρχουν διάφορες δυνατότητες στη διατύπωση των ψυχοδυναμικών ωθήσεων πίσω από κάθε περίπτωση ενός παιχνιδιού. Εντούτοις, είναι συνήθως δυνατό να ξεχωρίσουμε μία και μόνη ψυχοδυναμική ιδέα η οποία να συνοψίζει χρήσιμα, εύστοχα και ουσιαστικά την κατάσταση. Έτσι, η καλύτερη περιγραφή για το ΑΔΗΕ είναι ότι πηγάζει από φοβίες.

Παραδείγματα. Δεδομένου ότι είναι διδακτική η μελέτη της γένεσης ενός παιχνιδιού κατά την παιδική ηλικία, των βρεφικών πρωτοτύπων του δηλαδή, αξίζει τον κόπο να αναζητούμε τέτοιου είδους συγγένειες όταν διατυπώνουμε μια μεθοδική περιγραφή. Το ΑΔΗΕ τυχαίνει να παίζεται εξίσου συχνά από μικρά παιδιά και ενήλικες, οπότε η παιδική εκδοχή είναι ίδια με τη μεταγενέστερη, όπου τη θέση του πραγματικού γονέα παίρνει ο περιοριστικός σύζυγος.

Συναλλακτικό υπόδειγμα. Εδώ παρουσιάζουμε τη συναλλακτική ανάλυση μιας τυπικής κατάστασης, εκθέτοντας το κοινωνικό και το ψυχολογικό επίπεδο μιας διαφωτιστικής συγκαλυμμένης συναλλαγής. Στην πιο σοβαρή μορφή του το ΑΔΗΕ είναι, στο κοινωνικό επίπεδο, ένα παιχνίδι Γονέα-Παιδιού:

κ. Λευκός: «Θα μένεις μέσα και θα φροντίζεις το σπίτι».
κ. Λευκή: «Αν δεν ήσουν εσύ, θα μπορούσα να είμαι έξω και να περνάω καλά».

Στο ψυχολογικό επίπεδο (συγκαλυμμένο προγαμιαίο συμβόλαιο) η σχέση είναι Παιδιού-Παιδιού και αρκετά διαφορετική:

κ. Λευκός: «Πρέπει να είσαι πάντα εδώ, όταν γυρνάω στο σπίτι. Τρέμω την εγκατάλειψη».
κ. Λευκή: «Θα είμαι, αν με βοηθήσεις να αποφύγω φοβικές καταστάσεις».

Τα δύο επίπεδα απεικονίζονται στο Σχήμα 7.

Κινήσεις. Οι κινήσεις σε ένα παιχνίδι αντιστοιχούν χοντρικά με τα χάδια σε μια τελετουργία. Όπως σε οποιοδήποτε παιχνίδι, οι παίκτες γίνονται όλο και πιο επιδέξιοι με την εξάσκηση. Οι ανώφελες κινήσεις εξαλείφονται και όλο και περισσότερη σκοπιμότητα συμπυκνώνεται σε κάθε κίνηση. Οι «υπέροχες φιλίες» βασίζονται συχνά στο γεγονός ότι οι παίκτες συμπληρώνουν ο ένας τον άλλο με μεγάλη φειδώ και ικανοποίηση, με αποτέλεσμα να υπάρχει μέγιστη απόδοση με ελάχιστη προσπάθεια στα παιχνίδια που παίζουν μαζί. Ορισμένες ενδιάμεσες, προληπτικές ή υποχωρητικές κινήσεις μπορούν να παραλειφθούν, προσδίδοντας έναν υψηλό βαθμό κομψότητας στη σχέση. Η προσπάθεια που εξοικονομείται από αμυντικούς ελιγμούς μπορεί να αφιερωθεί εναλλακτικά σε καλολογικές φιοριτούρες, προς μεγάλη τέρψη και των δύο μερών και ενίοτε και των παρατηρητών. Ο μελετητής παρατηρεί ότι υπάρχει ένας ελάχιστος αριθμός κινήσεων που είναι απαραίτητες για την εξέλιξη του παιχνιδιού και αυτές δηλώνονται στο πρωτόκολλο. Οι εκάστοτε παίκτες θα διανθίσουν ή θα πολλαπλασιάσουν αυτές τις βασικές κινήσεις ανάλογα με τις ανάγκες, τα ταλέντα ή τις επιθυμίες τους. Ο σκελετός του ΑΔΗΕ έχει ως εξής:

Εντολή-Συμμόρφωση («Θα μείνεις μέσα»–«Εντάξει»).
Εντολή-Διαμαρτυρία («Πάλι θα μείνεις μέσα»–«Αν δεν ήσουν εσύ»).

Οφέλη. Τα γενικά οφέλη ενός παιχνιδιού συνίστανται στις σταθεροποιητικές (ομοιοστατικές) λειτουργίες του. Η βιολογική ομοιόσταση προάγεται από το χάιδεμα και η ψυχολογική ισορροπία ενισχύεται από την επιβεβαίωση της θέσης. Όπως έχει ήδη επισημανθεί, το χάιδεμα προσλαμβάνει διάφορες μορφές, οπότε το βιολογικό όφελος ενός παιχνιδιού μπορεί να διατυπωθεί με απτικούς όρους. Λόγου χάρη, ο ρόλος του συζύγου στο ΑΔΗΕ θυμίζει ανάποδο χαστούκι (αρκετά διαφορετικής επίδρασης από ένα χαστούκι με τη μέσα πλευρά της παλάμης, το οποίο αποτελεί ευθεία ταπείνωση) και η αντίδραση της συζύγου είναι σαν θυμωμένη κλοτσιά στο καλάμι. Συνεπώς, το βιολογικό όφελος του ΑΔΗΕ πηγάζει από αλληλεπιδράσεις εχθρότητας-αγανάκτησης: οδυνηρός αλλά, όπως φαίνεται, αποτελεσματικός τρόπος διατήρησης της υγείας των νευρικών ιστών.

Η επιβεβαίωση της θέσης της συζύγου –«Όλοι οι άντρες είναι τύραννοι»– αποτελεί το υπαρξιακό όφελος του παιχνιδιού. Η εν λόγω θέση είναι μια αντίδραση στην ανάγκη της να ενδώσει –ανάγκη εγγενή στις φοβίες– και καταδεικνύει τη συνεκτική δομή στην οποία στηρίζονται όλα τα παιχνίδια. Η πιο αναλυτική διατύπωση θα ήταν: «Αν έβγαινα έξω μόνη μου ανάμεσα στο πλήθος, θα με κυρίευε ο πειρασμός να ενδώσω. Στο σπίτι δεν ενδίδω, με αναγκάζει, και αυτό αποδεικνύει ότι όλοι οι άντρες είναι τύραννοι». Επομένως, το εν λόγω παιχνίδι παίζεται συνήθως από γυναίκες οι οποίες υποφέρουν από αισθήματα μη πραγματικού (unreality)[11], γεγονός που υποδηλώνει τη δυσκολία τους να διατηρήσουν τον Ενήλικα επικεφαλής σε καταστάσεις έντονου πειρασμού. Η διεξοδική αποσαφήνιση των εν λόγω μηχανισμών ανήκει στην ψυχανάλυση μάλλον, παρά στην ανάλυση παιχνιδιών, όπου μας απασχολεί κυρίως το τελικό αποτέλεσμα.

Εσωτερικό ψυχολογικό όφελος ενός παιχνιδιού είναι η άμεση επίδρασή του στην ψυχική οικονομία (λίμπιντο). Στο ΑΔΗΕ, η κοινωνικά αποδεκτή υποταγή στην εξουσία του συζύγου προστατεύει τη γυναίκα από το να βιώσει νευρωτικούς φόβους. Ταυτόχρονα, ικανοποιεί μαζοχιστικές ανάγκες, αν υπάρχουν, όπου ο μαζοχισμός δεν νοείται ως αυταπάρνηση αλλά με την κλασική σημασία του, της σεξουαλικής διέγερσης σε καταστάσεις στέρησης, ταπείνωσης και πόνου. Με άλλα λόγια, τη διεγείρει να στερείται και να την εξουσιάζουν.

Εξωτερικό ψυχολογικό όφελος είναι η αποφυγή της φοβικής κατάστασης μέσω του παιχνιδιού. Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στο ΑΔΗΕ, όπου αποτελεί το πρωτεύον κίνητρο: η σύζυγος συμμορφώνεται με τις απαγορεύσεις του συζύγου και με αυτό τον τρόπο αποφεύγει τις δημόσιες καταστάσεις που φοβάται.

Το εσωτερικό κοινωνικό όφελος προσδιορίζεται από το όνομα του παιχνιδιού, καθώς παίζεται στον στενό κύκλο του ατόμου. Με τη συμμόρφωσή της η σύζυγος κερδίζει το προνόμιο να λέει «Αν δεν ήσουν εσύ». Αυτό τη βοηθά να δίνει δομή στον χρόνο που πρέπει να περάσει με τον σύζυγό της. Στην περίπτωση της κ. Λευκής, αυτή η ανάγκη για δομή ήταν ιδιαίτερα έντονη εξαιτίας της έλλειψης άλλων κοινών ενδιαφερόντων, ιδίως πριν από τον ερχομό των παιδιών τους και αφού αυτά μεγάλωσαν. Στο μεσοδιάστημα, το παιχνίδι παιζόταν με μικρότερη ένταση και συχνότητα, καθώς τα παιδιά πρόσφεραν τη συνήθη υπηρεσία τους –έδιναν δομή στον χρόνο των γονέων τους– και επίσης της εξασφάλισαν μια ακόμα πιο ευρέως αποδεκτή εκδοχή του ΑΔΗΕ, την παραλλαγή της πολυάσχολης νοικοκυράς. Το γεγονός ότι συχνά οι νέες μητέρες στην Αμερική είναι πράγματι επιφορτισμένες με πολλά καθήκοντα δεν αλλάζει την ανάλυση της συγκεκριμένης παραλλαγής. Η ανάλυση παιχνιδιών επιχειρεί μόνο να απαντήσει χωρίς προκατάληψη στο εξής ερώτημα: δεδομένου ότι μια νέα γυναίκα είναι πολυάσχολη, πώς επιδιώκει να εκμεταλλευτεί το γεγονός και να εξασφαλίσει μια αποζημίωση γι’ αυτό;

Το εξωτερικό κοινωνικό όφελος ορίζεται από την αξιοποίηση της κατάστασης κατά τις ευρύτερες κοινωνικές επαφές του ατόμου. Το παιχνίδι «Αν Δεν Ήσουν Εσύ» –με το ομώνυμο μήνυμα που μεταδίδει η σύζυγος στον σύζυγο– μετατρέπεται στο πάρεργο «Αν Δεν Ήταν Αυτός», όταν βρίσκεται με τις φίλες της και πίνουν τον πρωινό καφέ τους. Για άλλη μια φορά καταδεικνύεται η επίδραση των παιχνιδιών στην επιλογή κοινωνικών συντρόφων. Η νέα γειτόνισσα η οποία καλείται για πρωινό καφέ καλείται για να παίξει «Αν Δεν Ήταν Αυτός». Αν παίξει, έχει καλώς. Θα γίνει σύντομα, εκτός απροόπτου, επιστήθια φίλη των βετεράνων. Αν αρνηθεί να παίξει και επιμείνει να βλέπει συμπονετικά τον σύζυγό της, δεν θα μείνει για πολύ στην παρέα. Θα βρεθεί στην ίδια κατάσταση που θα βρισκόταν αν αρνιόταν επίμονα να πιει στα κοκτέιλ πάρτι: στους περισσότερους κοινωνικούς κύκλους θα εξαφανιζόταν σιγά σιγά το όνομά της από τη λίστα των καλεσμένων.

Εδώ ολοκληρώνεται η ανάλυση των τυπικών χαρακτηριστικών του ΑΔΗΕ. Για περαιτέρω αποσαφήνιση της διαδικασίας, ο αναγνώστης θα πρέπει να συμβουλευτεί την ανάλυση του «Γιατί Δεν – Ναι Αλλά», το οποίο είναι το πιο συνηθισμένο παιχνίδι στις κοινωνικές συγκεντρώσεις, στις συσκέψεις επιτροπών και στις ομάδες ψυχοθεραπείας (σ. 195).

tezo

ΜΕΡΟΣ Ι Ανάλυση παιχνιδιών
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ Παιχνίδια[7]

γ. Η ΓΕΝΕΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ

Από την παρούσα σκοπιά, η ανατροφή των παιδιών θεωρείται εκπαιδευτική διαδικασία κατά την οποία το παιδί διδάσκεται ποια παιχνίδια να παίζει και πώς. Το παιδί μαθαίνει επίσης τις διαδικασίες, τις τελετουργίες και τα πάρεργα που αρμόζουν στη θέση του στο πλαίσιο της τοπικής κοινωνικής κατάστασης, αλλά αυτά είναι λιγότερο σημαντικά. Η γνώση διαδικασιών, τελετουργιών και πάρεργων, καθώς και η δεξιότητα του ατόμου σε αυτά θα καθορίσουν τις ευκαιρίες που θα έχει στη διάθεσή του, θεωρώντας τους υπόλοιπους παράγοντες σταθερούς. Αλλά τα παιχνίδια του είναι αυτά που θα καθορίσουν το πώς θα χρησιμοποιήσει αυτές τις ευκαιρίες και τα αποτελέσματα των καταστάσεων για τις οποίες πληροί τις προϋποθέσεις. Τα παιχνίδια που θα προτιμήσει, ως στοιχεία του σεναρίου του –δηλαδή του ασυνείδητου σχεδίου ζωής του–, θα καθορίσουν επίσης την τελική του τύχη (πάλι, θεωρώντας τους λοιπούς παράγοντες σταθερούς): τις απολαβές από τον γάμο και τη σταδιοδρομία του, καθώς και τις περιστάσεις του θανάτου του.

Οι ευσυνείδητοι γονείς, μολονότι διδάσκουν με περίσσια προσοχή διαδικασίες, τελετουργίες και πάρεργα στα παιδιά τους ανάλογα με την κοινωνική τους θέση, και με την ίδια φροντίδα επιλέγουν σχολεία, ιδρύματα ανώτατης εκπαίδευσης και εκκλησίες όπου θα ενισχυθούν οι διδαχές τους, έχουν την τάση να παραβλέπουν το ζήτημα των παιχνιδιών, τα οποία σχηματίζουν τη βασική δομή για τη συναισθηματική δυναμική κάθε οικογένειας και τα οποία μαθαίνουν τα παιδιά μέσω σημαντικών εμπειριών της καθημερινότητας από τους πρώτους μήνες ζωής. Τα σχετικά ζητήματα μελετώνται εδώ και χιλιάδες χρόνια, με έναν μάλλον γενικό, μη συστηματικό τρόπο. Μια προσπάθεια για μεθοδικότερη προσέγγιση διαπιστώνεται στη σύγχρονη ορθοψυχιατρική[12] βιβλιογραφία. Αλλά χωρίς την έννοια των παιχνιδιών, είναι ελάχιστα πιθανή μια συνεκτική διερεύνηση. Οι θεωρίες της εσωτερικής ατομικής ψυχοδυναμικής δεν έχουν καταφέρει μέχρι σήμερα να δώσουν ικανοποιητικές λύσεις στα προβλήματα των ανθρώπινων σχέσεων. Εφόσον τα εν λόγω προβλήματα αποτελούν συναλλακτικές καταστάσεις, απαιτούν μια θεωρία κοινωνικής δυναμικής, η οποία δεν μπορεί να απορρέει αποκλειστικά από τη μελέτη ατομικών κινήτρων.

Καθώς είναι λίγοι μέχρι σήμερα οι καταρτισμένοι ειδικοί της παιδοψυχολογίας και της παιδοψυχιατρικής που έχουν επίσης εκπαιδευτεί στην ανάλυση παιχνιδιών, οι παρατηρήσεις σχετικά με τη γένεση των παιχνιδιών παραμένουν λιγοστές. Ευτυχώς, όταν συνέβη το παρακάτω επεισόδιο, ήταν παρών ένας άρτια καταρτισμένος συναλλακτικός αναλυτής.

Ο Τάντζι, 7 ετών, ένιωσε στομαχόπονο την ώρα του δείπνου και ζήτησε άδεια να σηκωθεί απ’ το τραπέζι γι’ αυτό τον λόγο. Οι γονείς του τον συμβούλεψαν να ξαπλώσει για λίγο. Τότε ο μικρός αδερφός του ο Μάικ, 3 ετών, είπε «Κι εμένα με πονάει η κοιλιά μου», ψαρεύοντας προφανώς για την ανάλογη συμπόνια. Ο πατέρας του τον κοίταξε για λίγα δευτερόλεπτα και του είπε: «Δεν θες να παίξεις αυτό το παιχνίδι, έτσι δεν είναι;». Και τότε ο Μάικ ξεκαρδίστηκε στα γέλια και είπε «Όχι!».

Αν οι συγκεκριμένοι γονείς είχαν εμμονή με τη διατροφή ή τη λειτουργία του εντέρου, θα είχαν στείλει ανήσυχοι και τον Μάικ στο κρεβάτι. Αν αυτός και οι γονείς του επαναλάμβαναν κάμποσες φορές την ίδια συμπεριφορά, θα ήταν λογικό να προβλέψουμε ότι το εν λόγω παιχνίδι θα γινόταν μέρος του χαρακτήρα του Μάικ, όπως τόσο συχνά συμβαίνει όταν οι γονείς συνεργάζονται. Όποτε θα ζήλευε κάποιο προνόμιο που δινόταν σε έναν ανταγωνιστή, θα επικαλούνταν ασθένεια, προκειμένου να εξασφαλίσει και ο ίδιος κάποια προνόμια. Η συγκαλυμμένη συναλλαγή θα ήταν: (στο κοινωνικό επίπεδο) «Δεν αισθάνομαι καλά» + (στο ψυχολογικό επίπεδο) «Πρέπει να μου παραχωρήσεις κι εμένα ένα προνόμιο». Ο Μάικ, ωστόσο, γλίτωσε από μια τέτοιου είδους υποχονδριακή πορεία. Ίσως το μέλλον να του επιφυλάσσει κάτι χειρότερο, αλλά δεν είναι αυτό το θέμα. Το θέμα είναι ότι ένα παιχνίδι εν τη γενέσει του διακόπηκε πάραυτα από την ερώτηση του πατέρα και από την ειλικρινή παραδοχή του παιδιού ότι αυτό που προτίθετο να κάνει ήταν ένα παιχνίδι.

Το παραπάνω περιστατικό καταδεικνύει σαφέστατα ότι τα μικρά παιδιά ξεκινούν τα παιχνίδια σκόπιμα. Αφού παγιωθούν ως μοτίβα ερεθίσματος-αντίδρασης, οι ρίζες τους χάνονται στην αχλύ του χρόνου και η συγκαλυμμένη φύση τους συσκοτίζεται από κοινωνικές ομίχλες. Και για τα δύο η επίγνωση είναι δυνατή μόνο με κατάλληλες διαδικασίες: για τις ρίζες τους απαιτείται κάποια μορφή αναλυτικής θεραπείας και για τη συγκαλυμμένη διάστασή τους η Αντίθεση. Επανειλημμένες κλινικές εμπειρίες αυτού του τύπου καθιστούν σαφές ότι τα παιχνίδια έχουν μιμητικό χαρακτήρα και ότι αρχικά στήνονται από την Ενήλικη (νεοψυχική) διάσταση της προσωπικότητας του παιδιού. Όταν ξαναζωντανεύει η Παιδική κατάσταση του Εγώ στον ενήλικο παίκτη, το ψυχολογικό ταλέντο αυτού του τμήματος (της Ενήλικης διάστασης της Παιδικής κατάστασης του Εγώ) είναι τόσο εντυπωσιακό και η επιδεξιότητά του στη χειραγώγηση των ανθρώπων τόσο ζηλευτή, ώστε ονομάζεται στην καθομιλουμένη «Ο Καθηγητής» (Ψυχιατρικής). Γι’ αυτό, στις ομάδες ψυχοθεραπείας που επικεντρώνονται στην ανάλυση παιχνιδιών, μια από τις πιο λεπτές διαδικασίες είναι η αναζήτηση του μικρού «Καθηγητή» μέσα σε κάθε ασθενή. Τις πρώτες περιπέτειές του στο στήσιμο παιχνιδιών, σε ηλικία μεταξύ δύο και οκτώ ετών, ακούν όλοι οι παρόντες συνεπαρμένοι και συχνά –εκτός και αν είναι τραγικά τα παιχνίδια– με ευχαρίστηση, ακόμα και ευθυμία, στην οποία μπορεί να συμμετάσχει και ο ίδιος ο ασθενής με δικαιολογημένο αυτοθαυμασμό και αυταρέσκεια. Εφόσον το επιτύχει αυτό, είναι σε καλό δρόμο για να εγκαταλείψει ένα πιθανόν ατυχές μοτίβο συμπεριφοράς, χωρίς το οποίο θα είναι σε πολύ καλύτερη μοίρα.

Αυτοί είναι οι λόγοι για τους οποίους στη μεθοδική περιγραφή ενός παιχνιδιού γίνεται πάντα προσπάθεια να περιγραφεί το βρεφικό ή παιδικό πρωτότυπο.

tezo

ΜΕΡΟΣ Ι Ανάλυση παιχνιδιών
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ Παιχνίδια[7]

δ. Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ

Επειδή σπανίζουν οι ευκαιρίες για οικειότητα στην καθημερινή ζωή και κάποιες μορφές οικειότητας (ιδίως αν είναι έντονες) είναι ψυχολογικά αδύνατες για τους περισσότερους ανθρώπους, το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου στη σοβαρή κοινωνική ζωή καταλαμβάνουν τα παιχνίδια. Ως εκ τούτου, τα παιχνίδια είναι απαραίτητα και επιθυμητά, και το μόνο υπό συζήτηση πρόβλημα είναι το κατά πόσον τα παιχνίδια που παίζει ένα άτομο έχουν τη βέλτιστη απόδοση γι’ αυτό.

Γιατί θα πρέπει να θυμόμαστε ότι το ουσιώδες στοιχείο ενός παιχνιδιού είναι το φινάλε, δηλαδή η Απολαβή. Οι προκαταρκτικές κινήσεις αποσκοπούν κυρίως στο να προετοιμάσουν την κατάσταση γι’ αυτή την Απολαβή, αλλά είναι πάντα σχεδιασμένες ούτως ώστε ο παίκτης να δρέπει τη μέγιστη επιτρεπτή ικανοποίηση σε κάθε βήμα, ως δευτερεύον όφελος. Στο παιχνίδι του «Ατζαμή», λόγου χάρη (στο οποίο ο παίκτης τα κάνει όλα άνω κάτω και μετά ζητάει συγγνώμη) η Απολαβή –και σκοπός του παιχνιδιού– είναι η εξασφάλιση της συγχώρεσης, η οποία επιβάλλεται με τη «συγγνώμη». Οι πιτσιλιές και τα καψίματα από τσιγάρο δεν είναι παρά βήματα που οδηγούν προς τη συγχώρεση, αλλά κάθε τέτοιο παράπτωμα αποφέρει τη δική του ευχαρίστηση. Δεν είναι η απόλαυση που αντλείται από το πιτσίλισμα που καθιστά τον «Ατζαμή» παιχνίδι.

Η «συγγνώμη» είναι το καίριο ερέθισμα που οδηγεί στη λύση του δράματος. Διαφορετικά, το πιτσίλισμα θα ήταν απλώς μια καταστροφική διαδικασία, μια αταξία ενδεχομένως ευχάριστη.

Το παιχνίδι του «Αλκοολικού» είναι παρόμοιο: όποια και αν είναι από φυσιολογική άποψη η προέλευση της ανάγκης του ατόμου να πιει –αν υπάρχει πράγματι τέτοιου είδους προέλευση–, από τη σκοπιά της ανάλυσης παιχνιδιών η κατανάλωση αλκοόλ είναι απλώς μια κίνηση σε ένα παιχνίδι το οποίο διεξάγεται με τους ανθρώπους στο περιβάλλον του Αλκοολικού. Το ποτό μπορεί να προσφέρει τις δικές του απολαύσεις, αλλά δεν αποτελεί την ουσία του παιχνιδιού. Αυτό καταδεικνύεται με την παραλλαγή του «Στεγνού Αλκοολικού», η οποία περιλαμβάνει τις ίδιες κινήσεις και οδηγεί στην ίδια Απολαβή όπως και το κανονικό παιχνίδι, παίζεται όμως χωρίς μπουκάλες.

Ορισμένα παιχνίδια, πέραν της κοινωνικής τους λειτουργίας ως προς την ικανοποιητική οργάνωση του χρόνου, συνιστούν πιεστική ανάγκη για τη διατήρηση της υγείας ορισμένων ατόμων. Η ψυχική ισορροπία τους είναι τόσο εύθραυστη και η διατήρηση των θέσεών τους τόσο επισφαλής, ώστε, αν τους στερήσεις τα παιχνίδια τους, δεν αποκλείεται να βυθιστούν σε μια μη αναστρέψιμη απελπισία, ακόμα και στην ψύχωση. Αυτοί οι άνθρωποι θα δώσουν πολύ σκληρή μάχη εναντίον των οποιωνδήποτε Αντιθετικών κινήσεων. Αυτό παρατηρείται συχνά σε γάμους όπου η ψυχιατρική βελτίωση του ενός συζύγου (δηλαδή η παύση καταστροφικών παιχνιδιών) οδηγεί σε ταχεία επιδείνωση του άλλου συζύγου, για τον οποίο τα παιχνίδια ήταν ύψιστης σημασίας για τη διατήρηση ισορροπίας. Συνεπώς, είναι απαραίτητο να επιδεικνύει κανείς περίσκεψη κατά την ανάλυση παιχνιδιών.

Ευτυχώς, οι ανταμοιβές της απαλλαγμένης από παιχνίδια οικειότητας –η οποία είναι ή θα έπρεπε να είναι η πιο ιδεώδης μορφή ανθρώπινης ζωής– είναι τόσο μεγάλες, ώστε ακόμα και οι επισφαλώς ισορροπημένες προσωπικότητες μπορούν με ασφάλεια και χαρά να εγκαταλείψουν τα παιχνίδια τους, αν βρεθεί ένας σύντροφος κατάλληλος για την καλύτερη σχέση.

Σε μεγαλύτερη κλίμακα, τα παιχνίδια αποτελούν αναπόσπαστα και δυναμικά στοιχεία του ασυνείδητου σχεδίου ζωής ή, αλλιώς, του σεναρίου κάθε ατόμου: γεμίζουν τον χρόνο της αναμονής για την τελική εκπλήρωση, προωθώντας ταυτόχρονα τη δράση. Καθώς η τελευταία πράξη ενός σεναρίου απαιτεί κλασικά είτε ένα θαύμα είτε μια καταστροφή, ανάλογα με το αν το σενάριο είναι εποικοδομητικό ή καταστροφικό, τα αντίστοιχα παιχνίδια είναι και αυτά είτε εποικοδομητικά είτε καταστροφικά. Με όρους της καθομιλουμένης, ένα άτομο του οποίου το σενάριο προσανατολίζεται προς το «περιμένοντας τον Αϊ-Βασίλη» πιθανόν να παίζει μαζί σου ευχάριστα παιχνίδια, όπως το «Ω! Μα Είστε Καταπληκτικός, κ. Μέργκατροϊντ»[13], ενώ ένα άτομο με τραγικό σενάριο που προσανατολίζεται προς το «περιμένοντας να εκδηλωθεί η νεκρική ακαμψία» πιθανόν να παίζει δυσάρεστα παιχνίδια, όπως το «Τώρα Σ’ Έπιασα, Παλιάνθρωπε».

Θα πρέπει να επισημάνουμε ότι οι δημώδεις εκφράσεις όπως αυτές της προηγούμενης πρότασης αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ανάλυσης παιχνιδιών και χρησιμοποιούνται ανεπιφύλακτα στις ομάδες και τα σεμινάρια συναλλακτικής ψυχοθεραπείας. Η έκφραση «περιμένοντας να έρθει η νεκρική ακαμψία» προέρχεται από όνειρο μιας ασθενούς, στο οποίο αποφάσισε να κάνει ορισμένα πράγματα «προτού εκδηλωθεί η νεκρική ακαμψία». Ένας ασθενής σε μια προχωρημένη ομάδα επισήμανε κάτι που ο θεραπευτής είχε παραβλέψει: ότι στην πράξη το να περιμένεις τον Αϊ-Βασίλη και το να περιμένεις τον θάνατο είναι το ίδιο πράγμα. Οι δημώδεις εκφράσεις είναι αποφασιστικής σημασίας στην ανάλυση παιχνιδιών, γι’ αυτό θα ασχοληθούμε διεξοδικά με αυτές στη συνέχεια του βιβλίου.

tezo

ΜΕΡΟΣ Ι Ανάλυση παιχνιδιών
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ Παιχνίδια[7]

ε. Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ

Έχουμε ήδη αναφέρει τις περισσότερες μεταβλητές που χρησιμοποιούνται για την ανάλυση των παιχνιδιών και των πάρεργων, και οποιαδήποτε από αυτές μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη συστηματική ταξινόμησή τους. Κάποιες από τις πιο προφανείς κατηγοριοποιήσεις βασίζονται στους εξής παράγοντες:

Αριθμός παικτών: παιχνίδια για δύο παίκτες (Ψυχρή Γυναίκα), για τρεις παίκτες (Τσακωθείτε Εσύ κι Αυτός), για πέντε παίκτες (Αλκοολικός) και για πολλούς παίκτες (Γιατί Δεν – Ναι, Αλλά).
Χρησιμοποιούμενο νόμισμα: λέξεις (Ψυχιατρική), χρήμα (Οφειλέτης), μέρη του σώματος (Πολυχειρουργική).
Κλινικοί τύποι: υστερικός (Βιαστής), ιδεοψυχαναγκαστικός (Ατζαμής), παρανοϊκός (Γιατί Πρέπει να Μου Συμβαίνει Αυτό), καταθλιπτικός (Άρχισα Πάλι τα Ίδια).
Ζώνες: στοματική (Αλκοολικός), πρωκτική (Ατζαμής), φαλλική (Τσακωθείτε Εσύ κι Αυτός).
Ψυχοδυναμικοί παράγοντες: αντιφοβικά (Αν Δεν Ήσουν Εσύ), προβολικά (Σύλλογος Γονέων και Κηδεμόνων), ενδοβολικά (Ψυχιατρική).
Ενστικτώδεις παράγοντες: μαζοχιστικά (Αν Δεν Ήσουν Εσύ), σαδιστικά (Ατζαμής), φετιχιστικά (Ψυχρός Άντρας).

Εκτός από τον αριθμό των παικτών, συχνά είναι χρήσιμο να λαμβάνονται υπόψη τρεις ακόμα ποσοτικές μεταβλητές:

Ευελιξία. Ορισμένα παιχνίδια, όπως ο Οφειλέτης και η Πολυχειρουργική, παίζονται σωστά μόνο με ένα είδος νομίσματος, ενώ άλλα, όπως τα παιχνίδια επιδειξιομανίας, είναι πιο ελαστικά.
Επιμονή. Κάποιοι άνθρωποι σταματάνε εύκολα τα παιχνίδια τους, ενώ άλλοι είναι πιο επίμονοι.
Ένταση. Κάποιοι άνθρωποι παίζουν τα παιχνίδια τους ήρεμα και χαλαρά, ενώ άλλοι εμφανίζουν ένταση και επιθετικότητα. Τα παιχνίδια χαρακτηρίζονται αντίστοιχα ως ήπια ή σκληρά.

Οι τρεις παραπάνω μεταβλητές συντελούν στον ήπιο ή βίαιο χαρακτήρα των παιχνιδιών. Στους ψυχικά διαταραγμένους ανθρώπους υπάρχει συχνά μια αισθητή εξέλιξη σε σχέση με αυτή την κλίμακα, ώστε μπορούμε να μιλάμε για στάδια. Λόγου χάρη, ένας παρανοϊκός σχιζοφρενής παίζει αρχικά ευέλικτα, περιστασιακά και χαλαρά το παιχνίδι «Δεν Είναι Φοβερό» πρώτου σταδίου και προχωρά σε ένα ανελαστικό, επίμονο, σκληρό τρίτο στάδιο. Τα στάδια ενός παιχνιδιού διακρίνονται ως εξής:

α. Ένα Παιχνίδι Πρώτου Βαθμού είναι ένα παιχνίδι κοινωνικά αποδεκτό στον κύκλο του δρώντος.
β. Ένα Παιχνίδι Δεύτερου Βαθμού είναι ένα παιχνίδι από το οποίο δεν προκύπτει καμία μόνιμη, ανεπανόρθωτη βλάβη, το οποίο ωστόσο οι παίκτες θα προτιμούσαν να κρατήσουν κρυφό.
γ. Ένα Παιχνίδι Τρίτου Βαθμού είναι ένα παιχνίδι στο οποίο οι συμμετέχοντες τα παίζουν «όλα για όλα» και το οποίο καταλήγει στο χειρουργείο, στο δικαστήριο ή στο νεκροτομείο.

Η κατηγοριοποίηση των παιχνιδιών θα μπορούσε επίσης να βασιστεί σε οποιονδήποτε από τους παράγοντες που αναφέρθηκαν στην ανάλυση του ΑΔΗΕ: στους σκοπούς, τους ρόλους, τα πιο εμφανή οφέλη. Ο καταλληλότερος υποψήφιος για μια συστηματική, επιστημονική ταξινόμηση θα ήταν πιθανότατα ένας παράγοντας βασισμένος στην υπαρξιακή θέση. Εντούτοις, επειδή η γνώση του εν λόγω παράγοντα δεν έχει ακόμη προχωρήσει αρκετά, η συγκεκριμένη ταξινόμηση θα πρέπει να αναβληθεί. Ελλείψει αυτής, η πιο πρακτική επί του παρόντος είναι μια κοινωνιολογική ομαδοποίηση, και αυτή την προσέγγιση θα εφαρμόσουμε στην επόμενη ενότητα.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ
Δέουσα αναγνώριση οφείλω στον Stephen Potter για τις οξυδερκείς, πνευματώδεις αναλύσεις του σχετικά με τους ελιγμούς ή αλλιώς «τεχνάσματα» (ploys) σε καθημερινές κοινωνικές καταστάσεις2, καθώς και στον G. H. Mead για την πρωτοποριακή μελέτη του σχετικά με τον ρόλο των παιχνιδιών στην κοινωνική ζωή3. Τα παιχνίδια που οδηγούν σε ψυχιατρικές διαταραχές έχουν μελετηθεί συστηματικά στα Σεμινάρια Κοινωνικής Ψυχιατρικής του Σαν Φρανσίσκο από το 1958 και τον εν λόγω τομέα της ανάλυσης παιχνιδιών προσέγγισε πρόσφατα ο T. Szasz4. Για τον ρόλο των παιχνιδιών στη διεργασία της ομάδας, ο αναγνώστης θα πρέπει να συμβουλευτεί το βιβλίο του γράφοντος σχετικά με τη δυναμική των ομάδων5.

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

Maurer, D. W. The Big Con. The Bobbs-Merrill Co., Νέα Υόρκη, 1940
Potter, S. Theory and Practice of Gamesmanship. Henry Holt & Company, Νέα Υόρκη, χ.χ.
Mead, G. H. Mind, Self, and Society. University of Chicago Press, Σικάγο, 1934.
Szasz, T. The Myth of Mental Illness. Harper & Brothers, Νέα Υόρκη, 1961.
Berne, E. The Structure and Dynamics of Organizations and Groups. J. B. Lippincott Company, Φιλαδέλφια και Μόντρεαλ, 1963.

Επόμενη σελίδα »